Архив онлайн-конференций

Онлайн-конференция с заместителем директора Национального исторического архива Беларуси Денисом Лисейчиковым

Онлайн-конференция с заместителем директора Национального исторического архива Беларуси Денисом Лисейчиковым

Вновь обрести корни, составить генеалогическое древо или найти родных, с которыми разлучила судьба. Узнать своих предков и по-новому взглянуть в прошлое. Все возможно при умении работать с архивными документами. Как это правильно делать, с чего начинать и на какие сроки рассчитывать? Искать самостоятельно или воспользоваться услугами специалистов? 

На вопросы ответил заместитель директора Национального исторического архива Беларуси Денис Лисейчиков. 

25.08.2017

Вопросы конференции


Добрый день! Скажите, пожалуйста, какие самые древние документы хранятся в вашем архиве? Кто имеет к ним доступ?
Ольга (Гомель)

Денис Лисейчиков: У нас самыя старажытныя дакументы, якія захоўваюцца, даціруюцца 1391 годам. Гэта што тычыцца такіх унікальных дакументаў, адзінкавых. Калі гаварыць пра нейкія актавыя дакументы, пра актавыя кнігі ў першую чаргу, то мы захоўваем такія дакументы з сярэдзіны XV стагоддзя. Доступ да іх мае любы карыстальнік, але справа ў тым, што да арыгіналаў дакументаў маюць доступ толькі навукоўцы, як правіла. Таму што створаны ўжо лічбавыя копіі большаці ўнікальных дакументаў, і з імі можа працаваць любы чалавек паводле заявы.

Ведущая: А самый древний документ, он о чем?

Денис Лисейчиков: Гэта вельмі цікавы дакумент, які выдаваў падольскі князь, унук знакамітага князя Гедыміна, аднаму са сваіх слуг, баяр за верную службу на пэўныя гарады ў падольскай зямлі. Сёння гэта тэрыторыя Украіны.

Здравствуйте! Насколько богатый у нас архивный фонд по документам ВКЛ и РП по сравнению с Украиной, Россией, Польшей и Литвой?
Андрей (Минск)

Денис Лисейчиков: Пытанне цікавае. Безумоўна, найбольшая колькасць дакументаў гэтага перыяду і па гэтай тэрыторыі захоўваецца ў архіўных сховішчах Польшчы. Таму што там і архіваў больш, і трошкі лепшая захаванасць. На другім месцы будзе ісці Украіна, трэцяе месца, напэўна, падзелім мы з Літвой. У прынцыпе колькасць у нас будзе аднолькавая. Замыкаць гэты спіс лідараў, напэўна, будзе Расійская Федэрацыя. Але не трэба забываць, што яшчэ многія дакументы па нашай тэрыторыі за гэты ранні перыяд захоўваюцца ў архівах Германіі, Францыі і нават Швецыі.

Ведущая: В нашем Национальном историческом архиве документов какого периода больше всего, действительно ВКЛ и Речи Посполитой, или, возможно, других периодов?

Денис Лисейчиков: Ёсць такія два асноўныя блокі. Першы, гэта дакументы перыяду Рэчы Паспалітай, і другі - перыяд Расійскай Імперыі. У нас больш дакументаў другога перыяду. Калі гаварыць у працэнтах, то каля 7 тысяч адзінак захавання будзе тычыцца перыяду Рэчы Паспалітай, і каля мільёна - перыяду Расійскай Імперыі.

Ведущая: И вы все их видели?

Денис Лисейчиков: Усе іх пабачыць немагчыма, але большую частку, безумоўна, у сховішчах, канешне.

Подскажите, подчиняются ли областные архивы Национальному историческому архиву Беларуси? Если нет, то кому они подчиняются напрямую? До вашего архива дозвонилась с первого раза. Там меня перенаправили в гродненский архив, и на этом история закончилась. Либо не берут трубку, либо включается факс. И в Интернете смотрела номера телефонов, и в справку звонила. Везде одинаковый безответный номер. Что делать?
Виктория (Минск)
Денис Лисейчиков: Наконт структуры нашай архіўнай службы... Служба дзяржаўных архіваў у нашай краіне складаецца з 10-ці цэнтральных архіваў (гэта як наш архіў - гістарычны, архівы больш профільныя - кінафотафонадакументаў у Дзяржынску, архіў літаратуры і мастацтва ў Мінску і многія іншыя). І яшчэ больш за 20 - архіваў больш дробнага ўзроўню. Гэта абласныя архівы і архівы занальныя. Яны напрамую нам не падпарадкоўваюцца. Яны асобныя структурныя адзінкі і падпарадкоўваюцца Дэпартаменту па архівах і справаводстве. Але рэч у тым, што яшчэ апрача ўсяго гэтага існуе вялікая колькасць устаноў, дзе захоўваюцца дакументы нашага архіўнага фонду. Гэта, у першую чаргу, музеі, аддзелы рукапісаў бібліятэк. 

Наконт тэлефонаў архіваў у Гродне... Тут можа быць памылка тэхнічная, хутчэй за ўсё. Якая звязана з тым, што не так даўно архіў пераехаў у новы будынак. І можа быць у Інтэрнэце ёсць нейкія старыя каардынаты. Трэба арыентавацца на агульны сайт нашай галіны “Архівы Беларусі”. Там адразу ж у левым кутку вы можаце ўбачыць спіс усіх архіваў, усе іх кантакты, адрасы.
Подскажите, как ранее регистрировали рождение, брак и смерть человека в Беларуси?
Александра (Неизвестно)

Денис Лисейчиков: Вельмі цікавае пытанне і вельмі аб’ёмнае. Можна цэлую праграму гэтаму прысвяціць. Трэба сказаць, што доўгі час у нашых продкаў не было прынята на пісьме фіксаваць хрышчэнне, шлюбы, смерці. Лічылася, што Бог і так ведае, хто там жаніўся, а хто хрысціўся. Аднак ужо ў 16 стагоддзі першымі спахапіліся нашы каталікі. Калі пасля знакамітага сабору ў Трыдэнце ў сярэдзіне 16 стагоддзя прынялі рашэнне, што трэба нейкім чынам фіксаваць на пісьме гэтыя факты хрышчэння і шлюбаў. Пасля за імі пацягнулася тая частка праваслаўных, якая вызнала юрысдыкцыю Папы Рымскага, (гэта ўніяцкая царква ў Беларусі і пратэстанцкія абшчыны). Праваслаўныя трошкі пазней да гэтага падключыліся. Толькі ў 1640-х гадах было прынята рашэнне, што неабходна фіксаваць на пісьме гэтыя важныя моманты. Але не факт, што адразу ўсе кінуліся выконваць яго. Рэформы праходзілі марудна, праходзілі стагоддзямі. І ў прынцыпе, самыя раннія метрычныя кнігі, якія ў нас захаваліся, захавалі ў пратэстанцкай абшчыне. Па абшчыне ў Мінску, Слуцку, Вільні, Коліне… На другім месцы ідуць каталікі па захаванасці, на трэцім - уніяты, на чацвёртым - праваслаўныя. 

Варта адзначыць, што мусульмане і іўдзеі доўгі час у прынцыпе не мелі сваіх метрычных кніг. Стала гэта пытанне хваляваць улады толькі ўжо ў 19-ым стагоддзі. Гэта 1820-1830-я гады, калі канфесіі пачалі весці свае метрычныя кнігі. Апошнія, хто да гэтага падключыўся, былі стараабрадцы. Да іх гэтая хваля дайшла толькі ў 1870-х, а масава сталі весці трошкі больш, чым 100 гадоў таму. Таму, паводле ўсіх гэтых канфесій, вяліся кнігі ўліку тых, хто нарадзіўся, тых, хто жаніўся, тых, хто памёр, а таксама, дапусцім, па канфесіі іўдзейскай былі кнігі ад разводзе. І да 1918 года, да таго, як адмянілі гэтую рэгістрацыю па культавых установах - па прыходах, па абшчынах - усё гэта вялося. Пасля гэтая функцыя была аддадзена органам савецкай улады.

Ведущая: А как выглядели метрические книги?

Денис Лисейчиков: У самых ранніх метрычных кніжках, калі яшчэ не было дакладнага фармуляру, афармленне залежала ад узроўню адукацыі, пісьменнасці святара ў тым прыходзе, дзе ён працаваў. Дапусцім, нашы мінскія манахі сталі весці метрычныя кнігі з 1650-х гадоў. Гэтыя дакументы былі даволі прыстойныя. Калі браць нейкія сельскія парафіі, там, дзе былі малапісьменныя святары, якія кепска пісалі, то там як курыца лапай метрыкі. Цяжка прачытаць імёны, бывала, забываліся ўпісаць імя, маглі забыць упісаць дату, альбо прозвішча, альбо мясцовасць, адкуль былі тыя людзі. То ўжо ў стагоддзі ХІХ выдаваліся канкрэтныя бланкі са спісам пытанняў, на якія неабходна было адказаць.

Ведущая: Это была попытка унифицировать систему регистрации.

Денис Лисейчиков: Так.

Ведущая: А Вы сами составляли свое генеалогическое древо?

Денис Лисейчиков: Безумоўна. Напэўна, першае, што стаў рабіць, калі пачаў працаваць у архіве (гэта было даволі даўно ўжо - гадоў 15 таму), я заняўся вывучэннем уласнага радаводу. Па лініі бацькі мне не пашанцавала, таму што дакументы захаваліся вельмі кепска, і сваіх продкаў я ведаю толькі з канца ХІХ стагоддзя. Затое па лініі маці (паколькі жылі мае продкі на землях знакамітых князёў Радзівілаў, якія вялі сваю дакументацыю проста цудоўна) удалося выйсці па простым сялянскім родзе - прозвішчы - на ўзровень 1680-х гадоў.

Ведущая: Ничего себе! Здорово! А сколько заняло по времени составление вашего древа?

Денис Лисейчиков: Каб я займаўся гэтым цяпер, з цяперашнім вопытам працы і пошуку, мог бы зрабіць усё за 2-3 месяцы.

Ведущая: Всего? Я думала, вы скажете 2-3 года!

Денис Лисейчиков: Вось бачыце! А калі я пачаў працаваць над гэтым пытаннем, якраз-такі гады тры ў мяне гэты працэс і заняў, таму што я не ведаў канкрэтна, дзе шукаць, у якіх гэта можа быць фондах. Што гэта могуць быць не толькі метрычныя кнігі, гэта можа быць перапіс насельніцтва, гэта нейкія інвентары, прашэнні, нейкія маёмасныя справы і г. д. Ёсць цэлы комплекс такіх дакументаў.

Здравствуйте! Такая ситуация. Предки проживали на территории Кореличского района. Относились их деревни к Турецкой Покровской церкви. Позвонила в гродненский архив. Там сказали, что метрические книги сохранились лишь в период с 1923 по 1938 годы. А что было до этого, вроде как, сказать не могут. У меня прабабушка, которую я помню, родилась в 1913 году. И мне, как раз интересно, кто был ДО. Есть ли какая-то другая возможность узнать? Возможно ли, что из всего столетия сохранились лишь 15 лет?
Диана (Неизвестно)

Денис Лисейчиков: Наконт Турэцкай царквы. Гэта тэрыторыя былога Навагрудскага павета, і ў плане захаванасці метрычных кніг гэта такі цікавы рэгіён. Па ім практычна не захавалася кансісторскіх асобнікаў метрычных кніг. Я нагадаю, што метрычныя кнігі ў перыяд Расійскай імперыі вяліся ў двух асобніках. Адзін вёўся ў самім прыходзе пры храме, а другі здаваўся ў кансісторыю. Мы захоўваем, як правіла, асобнікі кансісторскія. Толькі ў тым выпадку, калі, скажам, пры ліквідацыі нейкага храма, вырашылі яго архіў здаць на дзяржаўнае захаванне, тады мы маем яшчэ і асобнікі прыходскія. Па Навагрудскім павеце па нейкіх прычынах практычна не захавалася ніводнага асобніка кансісторскага. Калі мы маем нейкія асобнічкі з прыходскіх цэркваў, то яны ў нас захоўваюцца. Але гэта літаральна 2-3 царквы на ўвесь павет. Па Турэцкай у нас няма ніводнай метрычнай кнігі. 

Ведаю, што па Заходняй Беларусі, да якой належыць гэта тэрыторыя, многія дакументы яшчэ захоўваюцца непасрэдна ў прыходскіх парафіяльных архівах. То бок пры самой царкве, магчыма, маглі захавацца нейкія старажытныя дакументы. Справа ў тым, што не ўсе сённяшнія святары хочуць займацца сваімі архівамі. Ведаюць, што ёсць нейкія старыя дакументы дзесьці ў шафе яшчэ з даваеннага перыяду, і не моцна ў гэта ўнікаюць. Даволі актыўныя святары запрашаюць архіўных работнікаў, каб яны нейкім чынам узялі гэтыя дакументы пад разгляд на ўлік. Але гэтая справа тычыцца ініцыятывы кожнай канкрэтнай парафіі. Так што наконт Турца я бы рэкамендаваў яшчэ звярнуцца непасрэдна ў саму царкву.

День добрый. Такой вопрос, по метрическим книгам, как я понимаю, можно узнать дату рождения, брака и смерти человека. А где искать биографические данные? Узнают же люди, кем по профессии были их предки и другие подробности жизни, а не только сухие даты. Спасибо!
Владимир (Неизвестно)

Денис Лисейчиков: Сам фармуляр метрычнай кніжкі не настолькі сухі, што там толькі даты і імёны, там ёсць і асноўная інфармацыя аб чалавеку. Па-першае, гэта веравызнанне (праваслаўны, каталік, іудзей, уніят і г. д.). Па-другое, гэта саслоўе, то бок, хто ён быў: мешчанін, селянін, дваранін. Альбо, калі ён займаў нейкую пэўную пасаду, быў чыноўнікам ці якім-небудзь адстаўным салдатам, то гэта прапісвалася ў метрыцы. Дапусцім, сын такі нарадзіўся ў сям’і адстаўнога унтэр-афіцэра такога і яго законнай жонкі. Там пазначалася таксама адкуль яны (з якой мясцовасці, з якога фальварка, вёскі, горада), пісаўся таксама той, хто праводзіў абрад хрышчэння, а таксама хросныя бацькі. Гэта дае ўжо нейкі мінімум звестак. Апрача гэтага, канешне, зразумела, што большасць нашых продкаў займалася ў старажытнасці земляробствам, таму немагчыма вызначыць нейкую пэўную прафесію. А калі нашы продкі былі жыхарамі буйных гарадоў, то можна род іх заняткаў высветліць. Калі яны працавалі, дапусцім, у сферы адукацыі, то можна глянуць фонды асобных навучальных устаноў, вучылішчаў, царкоўна-прыходскіх школ. У нас ёсць спісы тых, хто выкладаў, нейкія звесткі аб іх. Гэта могуць быць установы медыцынскай сферы, могуць быць установы чыгункі, можа чалавек браў нейкі крэдыт у банку. У прынцыпе фонды ўсіх гэтых устаноў таго старажытнага перыяду захоўваюцца ў нас таксама.

Подскажите, можно ли с вашей помощью найти родственников, связь с которыми давно утеряна. Мы знаем страну, где они вероятнее всего проживают сейчас.
Ольга (Минск)

Денис Лисейчиков: Гэта пытанне нам часта задаюць, але, на жаль, не. Гэта зусім не кампетэнцыя архіваў, і ў прынцыпе мы нічым не можам дапамагчы, таму што не можам высветліць, што сталася з тымі людзьмі, якія нарадзіліся ў той перыяд, запіс пра якіх ёсць у нашых метрыках. Гэтым займаюцца спецыяльныя службы, сталы даведак, розныя праграмы на тэлебачанні зараз папулярныя, якія шукаюць згубленых сваякоў па ўсім свеце. На жаль, архівы могуць дапамагчы знайсці толькі адкуль былі вашы сваякі, а не куды яны пасля раз’ехаліся.

Ведущая: То есть, если родственники живут в другой стране, надо посылать запросы в другую страну.

Денис Лисейчиков: Скажам, калі яны былі нейкім чынам мігрантамі. Па нашым перыядзе шмат выязджала на заробкі ў ЗША, Аргенціну, то ў прынцыпе ў архівах гэтых краін і зараз захоўваюцца лісты рэгістрацыі. Там анлайн можна знайсці прозвішча, імя, склад сям’і, адкуль чалавек прыбыў. А пасля ўжо паводле звестак, адкуль ён узяўся, можна рабіць запыты па канкрэтных архівах і ў наш архіў у тым ліку.

Здравствуйте! Может вы подскажете, как искать место смерти прадеда во время ВОВ и его место захоронения? Куда и какие запросы надо отправить? Знаю, есть профильные интернет-ресурсы, но их много. Пока мне не везло. Может, посоветуете хорошие базы или перенаправите к кому? Спасибо.
Полина (Минск)

Денис Лисейчиков: Так, ёсць спецыяльныя рэсурсы. Я адразу назаву асноўныя архівы, дзе ўсё захоўваецца. Ёсць, скажам, дзве катэгорыі людзей, якія загінулі падчас вайны. Адны загінулі на франтах, калі ў радах Узброеных сіл, тады, зразумела, трэба звяртацца ў Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі, які знаходзіцца ў Падольску (гэта Падмаскоўе). Гэта вельмі аб’ёмны архіў, які мае спісы тых, хто прапаў без вестак, тых, хто загінуў, тых, хто быў узнагароджаны, паранены ў гады вайны. Якраз на базе гэтага архіва створаны два буйныя інтэрнэт-праекты. Першы называецца “Мемориал”, на якім па прозвішчы можна знайсці, хто, дзе загінуў, і нават убачыць вытрымку з дакумента (скажам, загад аб нейкіх незваротных стратах). Другі праект таксама базіруецца на дакументах гэтага ж архіва і называецца “Подвиг народа”. Там ёсць звесткі пра некалькі мільёнаў узнагароджаных у гады вайны. Прычым ёсць вытрымкі з загада аб узнагародах і за які подзвіг чалавек атрымаў гэтую ўзнагароду. Базы вельмі аб’ёмныя - гэта некалькі мільёнаў запісаў, картак, з імі зручна працаваць дыстанцыйна. Калі рабіць запыт непасрэдна ў архіў у Падольск, то паколькі такіх запытаў паступае, як я ведаю, некалькі дзясяткаў тысяч кожны дзень, то, зразумела, што хутка атрымаць адказ вы не зможаце. Але калі вы не знайшлі інфармацыю на гэтых рэсурсах, то варта звярнуцца туды. Ёсць яшчэ катэгорыя тых, хто загінуў на акупіраванай тэрыторыі, таму што быў удзельнікам карных аперацый, ці проста мірны жыхар. Працуе Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (ён знаходзіцца ў Мінску). Там ёсць фонды розных партызанскіх злучэнняў, фонды органаў акупацыйнай улады, можа, звесткі з нейкіх канцлагераў альбо лагераў, дзе ўтрымліваліся ваеннапалонныя і г. д. Усё, што тычыцца перыяду акупацыі, захоўваецца у нас у Мінску.

Ведущая: Правильно ли я понимаю, что сейчас люди ищут своих предков, которые умерли во время войны?

Денис Лисейчиков: Канешне, я скажу больш, я сам заняўся пошукам звестак пра гібель свайго прадзеда. Ён удзельнічаў у савецка-фінскай вайне. Гэта была малапапулярная катэгорыя на фоне падзей Вялікай Айчыннай вайны. Зараз створаны валанцёрскія сайты, якія збіраюць інфармацыю па ўсіх архівах пра тых, хто ўдзельнічаў, загінуў у той час. Дзякуючы дапамозе энтузіястаў з Расіі, Эстоніі я выйшаў на дакументы архіваў, якія ўтрымліваюць звесткі пра гібель майго прадзеда. Я знайшоў канкрэтна месца яго гібелі, план аперацыі, падчас якой ён загінуў. 

Если я знаю только родителей, бабушек и дедушек (их ФИО и примерное место рождения), куда мне надо обращаться для начала поиска родственников?
Галина (Слоним)

Денис Лисейчиков: Не важна, бабуля, прабабуля. Галоўнае, што мы захоўваем у нашым архіве дакументы да савецкага перыяду. Калі хтосьці з вашых продкаў нарадзіўся ў 1910 годзе, то можна звяртацца да нас і шукаць або самастойна, або з дапамогай архівістаў. Калі вы звестак гэтых не ведаеце, то можна звярнуцца ў шэраг занальных, абласных архіваў, якія захоўваюць звесткі савецкага перыяду (20-30 гады, матэрыялы перапісу). Тады можна выйсці на больш ранні ўзровень. Пасля чаго ужо ёсць сэнс звяртацца ў гістарычныя архівы - у Мінску і Гродне.

Ведущая: Изначально вы советуете, если интересуют данные до 1910 года, обращаться в областные архивы?

Денис Лисейчиков: Канешне, калі вы не маеце на руках дакументаў. Многія, хто ездзіць на могілкі, могуць убачыць там даты нараджэння. Па такіх звестках можна выйсці на больш ранні ўзровень. А тады ўжо варта звяртацца да нас.

А можно попросить помощи в составлении генеалогического древа у ваших специалистов? Не полностью им все передать, а участвовать в поисках вместе с ними? Какие есть варианты и сколько это стоит. Спасибо.
Евгений (Минск)

Денис Лисейчиков: У нас ёсць такі платны від паслуг, як выкананне запыту па генеалогіі. Многіх цікавіць не ўся генеалогія роду, а трэба проста пацвердзіць нейкія сваяцкія стасункі паміж 2-3 асобамі або вызначыць год ці месца нараджэння чалавека. Запыты на пошук аднаго чалавека выконваюцца даволі хутка. Такі запыт называецца біяграфічны. Кошт яго - 45 рублёў. Калі рабіць запыт па генеалогіі, то гэта даволі сур’ёзная праца. Яна займае каля года. Мінімальны кошт - 288 рублёў. Калі шукае архіўны работнік, то гэта не азначае, што той, хто заказаў пошук, не можа кансультавацца з работнікам. У пастаяннай сувязі знаходзіцца наш супрацоўнік з заказчыкам, каб нейкім чынам сваю работу карэктаваць. Бывае знаходзяцца два-тры чалавекі з неабходнымі імёнамі і прозвішчамі, якія жылі ў той ці іншай мясцовасці. Толькі заказчык можа вызначыць, хто з’яўляецца яго прадзедам.

Ведущая: Если человек при помощи ваших специалистов хочет составить генеалогическое древо, он приходит к вам в архив, оформляет заказ, платит за него, дает те данные, которыми он располагает...

Денис Лисейчиков: Больш за тое, на нашым сайце niab.by маюцца ўсе неабходныя ўзоры заяў, уся неабходная інфармацыя на трох мовах. На сайце трэба паводле гэтай формы запоўніць, паставіць неабходныя пошукавыя звесткі, (там ёсць прыклады). Можна на пошук канкрэтнага чалавека, на пошук гісторыі роду альбо на выраб копій - усе гэтыя віды запытаў у нас маюцца. І расцэнкі на паслугі таксама можна знайсці на нашым сайце. 

Скажите, пожалуйста, а есть какая-то оцифрованная часть ваших документов? Будет ли архив в цифровом формате?
Игорь (Витебск)
Денис Лисейчиков: Даволі даўно нашы еўрапейскія калегі зразумелі, чым больш пераведзена ў лічбу, чым больш створана магчымасцей для онлайн-доступу, тым прасцей працаваць архівістам. Таму что нейкия віды працы тады могуць зрабіць самі карыстальнікі Інтэрнэта. Піянерамі на постсавецкай прасторы былі архівісты Эстоніі, якія стварылі такі праект. Другімі былі латышы, якія таксама зрабілі падобны праект. Падцягваюцца польскія і расійскія калегі. На жаль, мы не можам зараз пахваліцца, што у нас шмат чаго ёсць у онлайн-доступе. Але ёсць такі праект, над якім мы працуем зараз. Гэта агульны цэнтралізаваны праект нашай архіўнай галіны па стварэнні сістэм адкрытага доступу да дакументаў архіва. Мы ўжо маем адсканаваныя нашы вопісы, маем вялікі аб’ём важных дакументаў па геніалогіі - самых старажытных метрычных кніг. Зараз пытанне ў тым, каб знайсці тэхнічную магчымасць, каб выкласці гэта ў Інтэрнэт. Мы спадзяёмся, што на працягу найбліжэйшых гадоў, будзе запушчана сістэма адкратага доступу. Мы, нарэшце, зможам убачыць нашы дакументы онлайн.
Здравствуйте! Подскажите, если отправить письменный запрос по почте в областной архив, в какие сроки ожидать ответ? Есть ли установленные нормы?
Варвара (Минск)

Денис Лисейчиков: Як і звароты грамадзян - да 2 тыдняў. Калі гаварыць пра генеалогію, то гэта не з’яўляецца ў прамым сэнсе зваротам грамадзяніна, бо гэта вялікі аб’ём працы. Гэта фактычна як курсавая, дыпломная работа.    

Скажите, до какого поколения реально восстановить генеалогическое древо? У кого больше шансов - у наследников шляхты или потомков крестьян-хлебопашцев?
Иван (Неизвестно)

Денис Лисейчиков: Да якога перыяду - таксама залежыць ад тэрыторыі, дзе пражывалі людзі, бо на розных тэрыторыях дакументы захаваліся па-рознаму, і, зразумела, ад саслоўя чалавека. Калі вашы продкі былі Сапегі ці Радзівілы або проста знатнага роду, то ў вас больш шанцаў дакапацца да старажытнасці. Шляхта або дваране - гэта адзінае саслоўе, якое ўжо ў тыя часы займалася вывучэннем уласнай генеалогіі. Для іх гэта было жыццёва неабходным, каб пацвердзіць сваю прыналежнасць да саслоўя. Яны ў тыя часы шукалі дакументы, збіралі доказы свайго радавітага паходжання. Тут ёсць дзве цяжкасці. З аднаго боку, добра, што маецца падборка дакументаў, сабраная нейкім вашым продкам ужо ў тыя часы, дзе можна даволі зручна ўбачыць усе роднасныя сувязі. Але ўсе мы жывыя людзі. Калі чалавек меў на руках гэтыя дакументы, то ён іх прыкладаў у якасці доказаў. Калі не меў, то намагаўся нейкім чынам іх сфальсіфікаваць. Каля палавіны момантаў, калі вы будзеце мець справу са шляхецкай генеалогіяй, у вас будзе магчымасць убачыць гэтыя старажытныя фальшыўкі. 

З сялянскім ці мяшчанскім радаводам такога ніколі не будзе. Яны самі не займаліся вывучэннем радаводу, у іх не было нагоды фальсіфікаваць. Тут шукаць цяжэй, дакументаў магло быць менш, але калі вы іх знойдзеце, то можаце быць спакойныя - яны сапраўдныя. Ніякай хітрай мэты яны не пераследавалі. Яны не ведалі, што мы праз 200 гадоў гэта будзем выкарыстоўваць. А шляхта, на жаль, ведала, што будуць звяртацца і любіла займацца фальсіфікацыяй. 

Скажите, пожалуйста, с какой стороны стоит начинать искать своих родных - по материнской или по отцовской линии?
Денис (Гродно)

Денис Лисейчиков: Гэта пытанне чыста рытарычнае - з якога больш цікава. Проста можа быць так, што па адной галіне дакументы захаваліся добра, па другой - кепска. Канешне, прасцей шукаць, дзе дакументаў больш. А так важнасць і каштоўнасць раўназначныя. 

Насколько мне известно, ранее составить свое генеалогическое древо было сложнее из-за сталинских репрессий. Что сейчас с этим периодом?
Дарья (Неизвестно)

Денис Лисейчиков: Не цяжэй з-за саміх рэпрэсій. Цяжэй было, што ў савецкія часы многія не хацелі займацца пошукам сваіх каранёў, каб, не дай бог, не выявіць, што вашы продкі былі са шляхты або духавенства, з купцоў. Гэта былі эксплуататарскія класы. Пры нейкай партыйнай чыстцы па гэтай графе вас маглі скараціць. Цяпер мы бачым наадварот стала ўжо модным шукаць карані, да таго ж ніхто ўжо не хоча быць простым мешчанінам, падавай нам розныя тытулы, землі. Цяпер хочуць даказаць, паказаць, які-небудзь герб знайсці.

Какие интересные архивные находки были у вас? К примеру, найден очень важный утерянный архив.
Диана (Минск)

Денис Лисейчиков: Знаходкі бываюць двух тыпаў. Першае, калі мы знаходзім самі дакументы. Канешне, зараз знайсці нейкі ўнікальны комплекс дакументаў аб 18 стагоддзі мала рэальна. Таму што колькі стагоддзяў гэта ўсё мэтанакіравана шукалася ў цэнтральных архівах і ў нашых мясцовых (віленскія, варшаўскія, пецярбургскія). Аднак бываюць і такія знаходкі. Я прывяду прыклад. Пашанцавала, у Ракаве пад Мінскам у архіве царквы ўдалося знайсці архіў з 1740 годоў - арыгінальныя дакументы былога манастыра дзякуючы актыўнасці настаяцеля мясцовага прыхода - айца Сяргея Лепіна. Яму прывітанне вялікае. Ён як раз папрасіў дапамагчы ў атрыбуцыі, таму што дакументы былі на лацінцы, на польскай мове. І нашы работнікі, у тым ліку я, выязджалі, дакументы апісвалі. Айцец Сергій даў дазвол прывезці на часовае захаванне да нас у Мінск архіў, зрабіць лічбавыя копіі дакументаў. Зараз копіямі можно карыстацца. Там быў цэлы комплекс манастырскга архіва, пачынаючы з 1740 гадоў, якім ніхто не займаўся доўгі час.

Другі тып знаходак, калі мы знаходзім ужо ў вядомых дакументах нейкія новыя звесткі. Прывяду прыклад. У гэтым годзе будзе юбілей Мінска. Нашы супрацоўнікі сярод малюнкаў сярэдзіны 17 стагоддзя, гэта быў нейкі набор малюнкаў, вядома толькі, што нейкі арыстакрат іх зрабіў. І быў на малюнку адзін будынак у шыкоўным еўрапейскім стылі, прускі мур так званы, гэта яўна была ратуша, ніхто не ведаў дзе, у якім горадзе. І нашы навукоўцы - Мікалай Волкаў і Уладзімір Дзянісаў - прыйшлі да высновы, што гэта, верагодна, выява мінскай ратушы. Зараз у ратушы больш позні варыянт. А там ратуша, якая была ў 1640 гадах. Хутка будзе канферэнцыя, прысвечаная юбілею Мінска, нашы архівісты выкажуць гэту сваю гіпотэзу, пакажуць выяву, раскажуць, чаму гэта Мінск, а не які-небудзь іншы горад.

Падобных знаходак можа быць шмат. Мне даводзілася знайсці арыгінал тэстамента знакамітага Мітрапаліта Іосіфа Руцкага. Лічылася, што ён знік даволі даўно. Гэта той чалавек, які вёў перапіску з Рымскім папам Урбанам VIII, які кіраваў у часы Галілея. Вось з такімі людзьмі меў адносіны Мітрапаліт Іосіф Руцкі. Арыгіналы дакументаў складзены пад Навагрудкам у маёнтку. Захоўваліся ў адной са спраў судовых, прычым даволі позняга перыяду, дзе гэты дакумент быў прыкладзены ў якасці нейкага доказу. Доўгі час на яго ўвагі не звярталі, ведалі, што гэта позняя справа па гэтым маёнтку, і ніхто не мог падумаць, што там ёсць такі ўнікальны дакумент.

Ведущая: Предположим человек обратился в архив. Ему составили генеалогическое дерево, нашли всех, кого смогли найти из предков, доказали родство. Кто и как занимается оформлением этого геанилогического дерева? Нарисовать красиво, оформить?

Денис Лисейчиков: Калі вашы продкі былі знатнага паходжання, то для доказу яны заказвалі ў мастакоў малюнак гэтага дрэва. І можа быць такое, што па вашым знатным шляхецкім родзе захавалася тое старажытнае дрэва, намаляванае мастакамі Мінска. Гэта дакументы канца 18 - пачатку 19 стагоддзя. Там вельмі прыгожыя дрэвы з малюнкамі, кожны лісцік можа быць выпісаны. Ёсць другі план, заднік. Калі чалавек меў грошы, мог заказаць высакаякасную работу. Я думаю, што многія знакамітыя мастакі, такія як Ваньковіч і інш., такім чынам проста зараблялі грошы, малявалі гэтыя дрэвы. Такія дрэвы вашых продкаў, калі вы іх знайшлі, у нас можна заказаць лічбавыя копіі і пад шкло павесіць дома. Калі такога дрэва няма, то розныя звесткі, вытрымкі сам архіў не афармляе ў выглядзе прыгожай брашуры. Проста падаюцца пералічаныя звесткі, пераклады са спасылкамі на архіўныя крыніцы. Як гэта аформіць - кожны вырашае сам. Ёсць прыватныя ўстановы, якія могуць дапамагчы. Ёсць спецыяльныя праграмы: калі ўнесці звесткі, адразу выдае дрэва, якое можна раздрукаваць з рознымі здымкамі вашых продкаў. Мы даём толькі вытрымкі з нашых дакументаў. У чалавека могуць быць вытрымкі з іншых архіваў, свае напрацоўкі, здымкі. Мы іх у даведку ўключыць не можам, гэта робіць сам чалавек.

Ведущая: А Вы свое древо визуализировали?

Денис Лисейчиков: Маляваў у звычайным рэдактары Word. Стварыў таблічку, каб арыентавацца, хто сват, брат, а так усе звесткі захоўваюцца ў мяне на камп’ютары. Усе сваякі з імі пазнаёміліся. 

Здравствуйте! Знаю, что есть ресурсы, которые помогают составить генеалогическое древо, если написать там свои данные. На сколько они верны и есть ли такие в Беларуси?
Дмитрий (Минск)

Деніс Лісейчіков: Як такавых рэсурсаў, якія могуць вам намаляваць дрэва з выкладкай дакументаў, безумоўна, няма. Нават калі і ёсць такія архівы анлайн на розных рэсурсах, то каб знайсці там інфармацыю, трэба быць таксама падкаваным. Каб чытаць гэтыя дакументы на лацінскай, нямецкай, польскай мове, трэба мець навыкі. Але каб нейкім чынам скарэктаваць, накіраваць вас у пэўнае рэчышча, то такія рэсурсы ёсць, і нават я напрацоўкі нашай архіўнай галіны прарэкламую. Некалькі месяцаў таму на сайце "Архівы Беларусі" была запушчана сістэма, якая называецца дапаможнік, на беларускай мове. У чым сутнасць гэтай сістэмы? Яна дапамагае зарыентаваць чалавека, дзе кампактна пражывалі носьбіты таго ці іншага прозвішча. Гэта сістэма створаная на падставе кнігаў памяці, нейкіх іншых дакументаў, яна паказвае адразу па запыце, на якіх тэрыторыях, у якой мясцовасці жылі носьбіты гэтага прозвішча.

Ведущая: Денис, основываясь на вашем опыте, есть ли какая-то информация, где лучше сохранились метрические книги, а где хуже?

Денис Лисейчиков: Цэнтральная архіўная сістэма ў такім выглядзе, які мы маем сёння, фарміравалася даволі позна, у перыяд Расійскай імперыі. Гэта канец 19-га стагоддзя. Тады ўся дакументацыя вялася па губернях. Умоўна кажучы, усе фонды розных устаноў Мінскай губерні захоўваліся ў Мінску. Мы зараз захоўваем дакументы розных устаноў Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губерній. Але трэба разумець, што Мінская губерня - гэта не Мінская вобласць сённяшняя. У Мінскую губерню ўваходзілі, скажам, Баранавічы, Навагрудак, Рэчыца, Мазыр, Пінск, Столін, усе фонды гэтых мясцовасцяў захоўваліся ў Мінску, і зараз мы іх маем у сябе. Калі браць Гродзенскую губерню, усё захоўваецца ў архіве Гродна. Калі гэта губерня Віленская, гэта ў тым ліку Вілейка, Маладзечна, Ашмяны, Смаргонь, Ліда, то асноўны комплекс будзе захоўвацца ў сённяшнім архіве ў Вільнюсе. У нас могуць быць толькі якія-небудзь фрагменты, якія да нас трапілі з мясцовых архіваў. 

Мінскай губерні нашмат больш пашанцавала. Калі браць асноўныя крыніцы па генеалогіі, тут захаванасць працэнтаў на 80. Калі бярэм Віцебшчыну, там добра, калі 30 захавалася. Магілёўшчына яшчэ горш захавалася. А па некаторых мясцовасцях практычна нічога няма. Вось як з маімі сваякамі па лініі бацькі, гэта Буда-Кашалёва, там не захавалася ніводнай метрычнай кнігі. І таму ўзнавіць свае роднасныя сувязі вельмі праблематычна. У Мінскай губерні рэдка знойдзеш прыход, па якім хаця б што-небудзь не захавалася, хоць нейкі фрагмент, ды будзе.  

Есть такое мнение, что люди ранее были здоровее, т. к. питались натуральной пищей. Мне кажется, это миф. Вы можете подтвердить или опровергнуть эту информацию?
Мария (Марьина Горка)

Денис Лисейчиков: У гэтым сцвярджэнні нават 2 міфы. Па-першае, што жылі доўга. Справа ў тым, што кожны мяркуе па сваёй сям’і, дзе ў кожнага ёсць прадзед, які жыў даволі доўга. Але калі прыгадаць, колькі ў гэтага прадзеда было дзяцей - 5-6. Шмат, але выжывалі добра калі 1 ці 2. Да рэвалюцыі дзіцячая смяротнасць проста зашкалівала. 50 % была смяротнасць сярод дзяцей, якія не дажывалі да 5 гадоў. Калі браць у лічбах з улікам гэтай смяротнасці, то сярэдняя працягласць жыцця будзе дзесьці каля 40 гадоў. Той, хто выжываў, быў загартаваны, мог справіцца з іншымі цяжкасцямі. Як паказваюць дакументы, знайсці чалавека ва ўзросце 70-80 гадоў - трэба пастарацца. Былі такія запісы ў метрычнай кнізе, што памёр чалавек у 45 гадоў. Прычына - ад старасці. Лічылася, што 50 гадоў - гэта такі ўзрост, калі чалавек ужо пажыў. 

Другі міф - што харчаваліся раней лепш. Зараз мы скардзімся, што ў нас мяса з антыбіётыкамі, памідоры вадзяністыя. Але мы іх можам купіць кожны дзень у любой колькасці. Праблема голаду ў Беларусі знікла дзесьці ў часы Хрушчова. Войны, эпідэміі, неўражаі - знайсці ежу было праблемай. Яна была лепшай у плане якасці, а ў плане колькасці - не. Цяпер мы харчуемся больш комплексна, разнастайна. Раней у асноўным елі зерне, добра калі капусту. Мяса і малако елі не часта. Зараз жывём лепш адназначна.  

Добрый день! Знаю, что в Беларуси сохранились метрические книги о разводе иудеев. Скажите, там написаны причины развода? Если да, то какие чаще всего писались? А еще, есть ли записи о признании недействительным брака у христиан?
Елена (Неизвестно)

Денис Лисейчиков: Справа ў тым, што ў іўдзееў гэта можна было зрабіць цалкам законна, існаваў такі від кніг метрычных, як запіс аб разводзе. Але паколькі не існавала фармуляра, якія трэба прычыны пісаць, то тут былі варыяцыі. Як толькі сталі весці метрычныя кнігі пры іўдзейскай канфесіі, гэта прыблізна 1830-ыя гады, то рабіны пісалі фактычны стан рэчаў. І маглі там пісаць даволі крыўдныя прычыны разводаў. Калі, напрыклад, муж не мог сям'ю забяспечыць або нейкія фізічныя недахопы были, якія высвятляліся ў працэсе сумеснага жыцця. Праз пэўны час зразумелі, што, можа быць, не варта пісаць такія прычыны, што крыўдна, уласна, усім, і можна агульнае пісаць - напрыклад, па абаюднай згодзе. І такім чынам пачалі ўсё гэта фармуліраваць. 

Што датычыцца канфессій хрысціянскіх, то і у іх быў шэраг прычын, калі можна было аформіць развод. Напрыклад, калі муж пайшоў на вайну, і ад яго няма ніякіх звестак. Загінуў - не загінуў, невядома. Была працэдура, каб аформіць развод. Былі такія моманты, калі мяняліся дзяржаўныя межы. Доўгі час была такая цікавая сітуацыя, калі ўсходнія беларускія землі адышлі да Расійскай імперыі, і, скажам, Лепель яшчэ адносіўся да Рэчы Паспалітай, а Полацк да Расійскай імперыі. Маглі нават сем'і апынуцца па розныя бакі дзяржаўнай мяжы. І калі ні адзін бок не хацеў пераязджаць у іншую дзяржаву, ні другі, то гэта было падставай для разводу. Альбо, сапраўды, калі ў працэсе сумеснага жыцця фізічныя надахопы выўяляліся. Ёсць нават цэлыя справы, больш іх захавалася па канфесіі каталіцкай, там, дзе кансісторыя ўсе гэтыя скаргі разглядала. Там нават ёсць паказанні медыцынскія, падрабязна апісваецца фізічны стан абодвух супругаў, там можна падрабязнасці жахлівыя пачытаць. Дык вось была працэдура, каб гэты развод аформіць. Але адзінае, што гэта лічылася выпадкам экстраардынарным, і асобных метрычных кніг не заводзілася. Проста на падставе рашэння кансісторыі, якое прысылалася ў прыход, дзе была рэгістрацыя. Там упісвалі, што шлюб скасаваны на падставе такогата рашэння. 

Ведущая: Я понимаю, что причины для развода были довольно весомые?

Деніс Лисейчиков: Так. Зусім не было катэгорыі, што я разлюбіў. Гэта ўсё лірыка. Трэба канкрэтныя факты, чаму шлюб можа быць прызнаны несапраўдным. 

Смотреть еще