Памятаць дзеля будучыні

1 июля 2018

Хіба можна гэта забыць? Гэтыя кадры зробленыя ў 1944-м. У першыя дні пасля вызвалення Мінска. Відавочцы потым будуць успамінаць той з'едлівы пах дыму. Паветра літаральна было прасякнута смерцю і гневам. За родных, сяброў, суседзяў … за тое, што чалавечае жыццё стала жменькай попелу ў руках ворага.

Шакавальныя падрабязнасці захаваліся на плёнцы. Кадры шырынёй 35 мм хоць і адкрываюць факты, мякка гаворачы, але не перадаюць галоўнага - глыбіню раны. Эквівалентных паняццяў проста не існуе.

Невядомая ў мірны час вёска Малы Трасцянец стала стратэгічным пунктам нямецкай тапанімікі. Ідэальнае месца злачынства. Невялікае селішча, маляўнічы ландшафт, наяўнасць чыгуначнай веткі. Загад аб трансфармацыі калгаса імя Карла Маркса ў працоўны лагер даў кіраўнік гестапа і ўпраўлення бяспекі Райнхард Гейдрых. Старанны кат прадугледзеў усе нюансы. На 200 га наладзілі інфраструктуру.

Галіна Баранец, сведка: "Я ніколі гэтага не забуду. Ніколі. У мяне ў вачах стаяць распасцёрты на гэтым дроце ваеннапалонны і гэтыя косці, гэта засталося ў памяці ў мяне на ўсё жыццё".

У гэтай высакароднай старасці - выкрадзенае дзяцінства. Той выпадак, калі на кожную маршчынку - свая гісторыя. Усё больш аб вайне. Ёй прыйшлося адкласці піянерскі гальштук і пакінуць школу. У свае тады няпоўныя 12 яна бачыла смерць на адлегласці выцягнутай рукі, скрозь калючы дрот. Сям'я жыла тады яшчэ на ўскраіне акупаванага Мінска - на вуліцы Транспартнай. Перпендыкулярнай Чыгуначнай. Выгрузка, збор і селекцыя дэпартаваных адбываліся менавіта там - на станцыі "Мінск-Таварная".

Ля смяротнага комплексу з калючым дротам было і сакрэтнае месца расстрэлаў. Благаўшчыну таму і назвалі ўрочышчам: схованая ад старонніх вачэй. Пачынаючы з мая 1942 года ў Мінск прыходзілі эшалоны з дэпартаванымі з Германіі, Аўстрыі, Чэхіі. Людзей везлі пасажырскім цягніком, а затым перасаджвалі ў таварныя вагоны. У прыбылых у Мінск, а потым і ў Малы Трасцянец забіралі багаж пад распіску - чамаданы абяцалі вярнуць на новым месцы жыхарства. Дазвалялі ўзяць з сабою самае неабходнае. Каб не сеяць паніку. З тысячы дэпартаваных у лепшым выпадку сотні атрымлівалася прадоўжыць сабе жыццё ў працоўным лагеры. У сярэднім на 2-3 месяцы.

Жывым з Благаўшчыны не вяртаўся ніхто. Злачынства было прадуманае да дробязяў. У ахвяраў не было ніякіх шанцаў. Гэта відавочна на здымку, зробленым супрацоўнікамі латвійскага КДБ у 60-х.

Быў і яшчэ адзін подлы эканамічна выгадны для нацыстаў спосаб. Ахвяраў у Благаўшчыну дастаўлялі ўжо мёртвымі ў газенвагенах. Труцілі вуглякіслым газам. У такой душагубцы забілі маці траіх дзяцей, актывістку партызанскага атрада ў вёсцы Масцішча Смалявіцкага раёна Вольгу Кошаль. Гэтая - фатаграфія адзіная памяць аб бабулі. Маладая жанчына стала ахвярай аблавы. Разам з мужам сваёй сястры трапіла ў турму на Валадарскага.

Каля 150 тысяч загінуўшых у Благаўшчыне - лічба круглая і сімвалічная. Дакладны лік ахвяраў не скажа ніхто. Нават археолагі. А капаць ім прыйшлося глыбока. У 1944-м НДК выявіла 34 магілы-равы даўжынёй больш як 30 метраў, 5 метраў шырынёй і 3 - глыбінёй. Братэрскімі гэтыя пахаванні не назавеш - 7 чалавек на кубаметр. А замест целаў - касцяная маса і попел. І гэта невыпадкова. З канца кастрычніка да сярэдзіны снежня 1943-га тут працавалі спецыяльныя атрады "зондар-каманды". Аперацыя "1005-Цэнтр". Галоўнай мэтай якой было ўтойванне слядоў злачынстваў. Забівалі забітых. Выкопвалі крукамі, забівалі ў штабелі бярвення і падпальвалі.

Сёння Благаўшчына - не проста месца смутку. Архітэктура памяці. І лагічны працяг мемарыяльнага комплексу "Трасцянец". Месца, без якога немагчыма цэласнае ўспрыманне. Гэта другая чарга комплексу, і не апошняя. Аўтар праекта - архітэктар Леанід Левін. Без яго складана ўявіць навакольны Мінск і не толькі. Адзін з стваральнікаў хрэстаматыйнага вобразу Хатыні. У 2013-м ён быў сярод распрацоўшчыкаў праекта "Апошні шлях". Прадоўжыла і рэалізавала справу бацькі дачка Галіна Левіна. Вядома, не ў адзіночку - цэлы аўтарскі калектыў. Архітэктары, скульптары, майстры і рабочыя.

Зваротны адлік пачынаецца з Белай плошчы, сюды дастаўляліся дэпартаваныя. І гэта тое месца, дзе літаральна страчваліся надзеі. Метр за метрам. Крок за крокам. Цэлых дзве секунды жыцця. Наведвальнікі не ідуць па тратуары, а праходзяць у вагоны. Наўмысна пераадольваюць увесь шлях вязняў. Бо мэта - не проста прайсці гэтыя 800 метраў, а прачуць.

Матэрыялы выбралі простыя - бетон, друз, метал, ды і вайна не была ў мармуры. На ўсе працы ў тэмпе спатрэбілася паўгода.

Плошча парадоксу нават выбрукаваная па-асабліваму. Не пліткай, прыемнай для ног, а рэльефным брукам. Перад рысай, дзе ўсім асуджаным прыйшлося зазірнуць у вочы сваіх катаў. Мінор вытрымліваюць з дапамогай падсвятлення. Нічога тэатральнага. Усё проста. Лаканічна. І даступна кожнаму. Галоўны колер праекта ў начны час сутак - чырвоны. У кожнай з залаў памяці па 16 лямпачак пунсовага колеру. Яны задаюць настрой. Фасад таксама вылучаецца. Сімвалічныя пражэктары падсвятляюць фактуру "дрэва" без узросту, дакладней, бетону.

Стыль - мінімалізм. І ніякіх празмернасцяў. Хіба што ўпор зрабілі на якасць і педантычнасць выканання заказу дзяржаўнай важнасці.

Адкрыў другую чаргу мемарыяла "Трасцянец", як і першую, 3 гады таму асабіста Кіраўнік дзяржавы. У асяроддзі сваіх калегаў. Прэзідэнтаў Германіі і Аўстрыі. Сустрэча атрымалася зусім не пратакольнай. Лідары трох краін прайшлі па залах памяці - вагонах. Гэтыя 800 метраў, бадай, самыя эмацыйныя 15 хвілін: усе тры прэзідэнты прайшлі з пахіленай галавой перад ахвярамі Трасцянца. Ужо на плошчы, дзе адбылася цырымонія, Кіраўнік дзяржавы адзначыў, што ў такія моманты вельмі прыемна, што ўся еўрапейская супольнасць - як адна вялікая сям'я.

Мітынг сабраў людзей розных нацыянальнасцяў, веравызнанняў і паставіў знак роўнасці ў пытанні сяброўства і прымірэння. Для некаторых з уласнымі ўрокамі гісторыі. Так, прэзідэнт Германіі Франк-Вальтэр Штанмаер успомніў карціну Элема Клімава "Ідзі і глядзі" і назваў яе "сустрэчай тварам да твару з вайной".

Манументальны "Трасцянец" проста не мог не з'явіцца на зямлі шматпакутнага народа. Яшчэ нейкіх 30 гадоў таму гэтая сустрэча ў такім фармаце здалася б немагчымай. Шмат у чым яна адбылася дзякуючы асабістаму ўдзелу Прэзідэнта.

Гісторыя тысяч сем'яў па-за залежнасцю ад статусу сыходзіць каранямі ў беларускія землі. І сёння наша краіна - месца агульнаеўрапейскай памяці.

Цырымонія была не доўгай, але вельмі кранальнай. Месца і час збіраць камяні. Да помніка ішлі натоўпы гасцей, імкнучыся пакласці кветкі бліжэй. Чырвоныя. Гваздзікі або ружы. Метафара, зразумелая на ўсіх мовах свету. Імкнуліся прачытаць услых імёны тых, хто прыняў пакутніцкую смерць у Благаўшчыне. І так і не змог вырвацца з палону. Урок гісторыі, які мы даўно засвоілі, усё ж варта паўтараць.

Памятаць і не забываць.