Перамога - міфы і рэальнасць

15 мая 2016

У пачатку нашай праграмы я сказаў, што пачынаем мы з найважнейшай тэмы для кожнага беларуса, маючы на ўвазе 9 мая, але вымушаны прызнаць, што гэта не зусім адпавядае рэчаіснасці. Не для кожнага. Адкрыйце ў гэты дзень пяць беларускіх парталаў, і вы ўбачыце, што некаторыя з іх зусім праігнаравалі чарговую гадавіну Перамогі. А іншыя і ў нас, і ў іх, гэта значыць, за мяжой, на памятныя мерапрыемствы глядзяць з ухмылкай. Прычыны зразумелыя. Цяжка змірыцца з тым, што ў Беларусі могуць быць свае святы, што яны могуць мець свае, не такія, як у іншых, ідэнтычныя форму і змест. Вельмі цяжка змірыцца, што там, дзесьці 45-ы год імкнуцца забыць, а ў нас памятаюць.

У гэты дзень такія палітыкі, грамадскія дзеячы, ды і, на жаль, журналісты, займаюцца тым, што лічаць ордэны і медалі на грудзі ў ветэранаў і колькасць людзей у калонах, гадзінамі абмяркоўваюць, хто прыйшоў з якімі стужкамі на парад, і наогул, гавораць, навошта гэта трэба, бо 70 гадоў прайшло. А потым гэтыя людзі, праз пару месяцаў, будуць посціць і захапляцца фатаграфіямі з чарговага святкавання Дня ўзяцця Бастыліі ў Францыі, яму ўжо больш як 130 гадоў, дарэчы, пераапранацца ў зялёныя колеры ў Дзень Святога Патрыка - гэта ірландскае свята, быць у захапленні ад чарговага маляўнічага Хэлоўіна. Нічога супраць гэтых свят не маю, але ўсе гэтыя людзі пры гэтым больш за ўсіх крычаць пра тое, што ў нас не хапае сваёй беларускай ідэнтычнасці, нам няма чаго ўспомніць і няма чым ганарыцца, за выключэннем, зразумела, якой-небудзь бітвы, што адбылася гадоў 400 таму - і яе, я згодны, таксама трэба памятаць.

Як такое здарылася, адкуль дзьме вецер перамен свядомасці? Адказ на гэта пытанне часткова прыйшоў напярэдадні, па выніках апытання, праведзенага ў шэрагу заходніх краін. Пытанне было простае: чыя роля стала вырашальнай у справе Перамогі над фашызмам. Савецкі Саюз, у выніку, успомніў толькі кожны дзявяты апытаны. Каментарый Глеба Лаўрова.

Гэта Джордж Клуні, амерыканскі акцёр, прадзюсар, рэжысёр, сцэнарыст, ратуе прадметы мастацтва, а заадно ўвесь свет, ад фашызму. Гэта Бен Афлек, амерыканскі акцёр, прадзюсар, рэжысёр, сцэнарыст, ратуе Пёрл-Харбар, а заадно і ўвесь свет ад фашызму. Гэта Том Хэнкс, амерыканскі акцёр, продюсар, рэжысёр, сцэнарыст, ратуе радавога Райна, а заадно ўвесь свет ад фашызму. А гэта Стывен Спілберг. Ну вы зразумелі... Ён наогул выйграў вайну. І не раз.

Нават проста гледзячы, як сённяшнія галівудскія зоркі зноў і зноў, у адзіночку, або з невялікім атрадам, перамагаюць у Другой сусветнай вайне за відавочнай перавагай, ужо разумееш, чаму апошнія гады на заходнім фронце не абышлося без перамен. Асабліва ашаламляльныя яны ў святле салюту на 9 мая. У нас. Бо ў гэты дзень кожнага года ў нас, у якіх у кожнай сям'і вайна забрала блізкіх, усе ўспаміны, думкі, размовы, вядома, аб горкім, але хвалебным мінулым, якое - фундамент нашай будучыні.

А ў іх, напрыклад, сёлета, правялі апытанне. У ЗША, дзе Дзень Перамогі перастаў быць дзяржаўным святам 1976 годзе, і ў Вялікабрытаніі, дзе гэта не выхадны дзень, у Францыі і ў Германіі, аказалася, што ў сярэднім толькі 15% прызнаюць вырашальны ўклад Савецкага Саюза ў разгром ворага. Пры гэтым, асабліва ў ЗША, значны працэнт апытаных не змаглі назваць, хто і з кім тады ваяваў зусім. Але! Палова рэспандэнтаў у Заходняй Еўропе і пераважная большасць у Штатах упэўнена назвалі пераможца Другой Сусветнай вайны. Паводле ўсяго таго ж апытання, ім аказалася, так-так, тая самая краіна, жыхары якой не змаглі ўспомніць, з кім ваявалі, - Амерыка. А так было не заўсёды.

"Савецкія салдаты знішчылі больш салдат праціўніка і больш узбраення і рыштунку, чым усе астатнія дзяржавы Аб'яднаных Нацый разам узятыя". Франклін Рузвельт, прэзідэнт ЗША (1933-1945 гг.)

"Акрамя Савецкай Арміі, не было такой сілы, якая магла б пераламаць хрыбет гітлераўскай ваеннай машыне". Уінстан Чэрчыль, прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі (1940-1945гг., 1951-1955гг.)

Аднак нават на словы сваіх, якія не ўпісваюцца ў сённяшні погляд, аказваецца, можна заплюшчыь вочы. Тых, хто, не ўзнімаючы нікога, сапраўды ўспамінае ўклад і боль усіх: і ЗША, і СССР наогул, і канкрэтна Беларусі - такіх на Захадзе дазволена не пачуць.

Але мінулае абсалютна і відавочна. Хоць і актуальныя лічбы апытанняў у ЗША і Заходняй Еўропе ўпарта гавораць за сябе самі. Краіны, якія стрымлівалі карычневую чуму 10 дзён, 10 гадзін або здаваліся ёй без бою зусім, а то і станавіліся саюзнікамі "осі", сёння адзіным фронтам адыходзяць ад гістарычнай праўды. Здаюць чужому міфу адну за адной лініі абароны сваёй памяці. Самі страляюць у мінулае з пісталета. Здаецца, забыўшыся, чым ім адкажа будучыня.

І гэты адпор трэба даваць і на сваёй і на ўсіх астатніх тэрыторыях - на тых самых, дзе ўсяго за тры чвэрці стагоддзя сёй-той ужо забыўся пра жахі той вайны. І ў гэтай інфармацыйнай вайне права прайграць у нас няма. Пераможцы нам гэтага не прабачаць.

І яшчэ, недарэчы. У сусветнай фільмаграфіі ёсць і ўзрушаюча праўдзівыя, і моцныя, і шчырыя фільмы пра тыя гады. Французская "Старая стрэльба" з Нуарэ. Ды нават нямецкая "Падводная Лодка" Петэрсэна. І так, і тым больш, міфалагізаваная амерыканская "Касабланка" з Богартам і Бергман - фільм, зроблены відавочцамі. Але пры відавочных адрозненнях усе гэтыя карціны добрыя тым, што, абапіраючыся на прыватныя ўспаміны, трансліруючы суб'ектыўнае бачанне, нават не сапраўды прайграючы дэталі, яны хаця б не спрабуюць падмяніць сабой памяць гледача ў цэлым. Яны не перамалёўваюць карціну агульнага мінулага. Яны не замахваюцца на праўду. Таму што іх аўтары, кожны здагадваўся, а мы сапраўды ведаем, што без той агульнай, Нашай, Перамогі не было б нічога. А значыць, забывацца, скажаць, дэмантаваць Нашу Перамогу - азначае прайграць усё ўсім. Бо, калі ўспомніць, хто і навошта вёў тую вайну, зразумела: культурная бяспека сёння - гэта пытанне выжывання. І, магчыма, куды раней, чым заўтра.