Асноўнаму закону нашай краіны споўнілася чвэрць стагоддзя

17 марта 2019

Менавіта тут беражліва захоўваецца галоўны эксклюзіўны экспанат, убачыць які - сапраўдны поспех! Асноўны закон - на бачным месцы. Звод правіл, на які сёння абапіраецца ўлада. Была прыкметнай непадробная цікавасць падлеткаў. Для іх у гэты дзень правялі займальную экскурсію, распавёўшы аб гісторыі будаўніцтва Палаца Незалежнасці, аб тым, як праходзяць афіцыйныя перамовы, сустрэчы лідараў, у чым асаблівасць убрання гэтага дзяржаўнага будынка і яго ўнікальнасць. Словам, юныя беларусы маглі прачуць і нават дакрануцца да гісторыі нашай краіны і ўбачыць на свае вочы тое, што нават для шматлікіх журналістаў прэзідэнцкага пула застаецца за кадрам. 

Прапаноўваю зазірнуць яшчэ трохі ў гісторыю нашай краіны, каб пракласці невялікі масток і ў будучыню. 

Пагаджуся, бо канстытуцыя - найважнейшы, у тым ліку і гістарычны дакумент Беларусі. А каму, як не будучаму пакаленню, яе захоўваць. У гэтым дакуменце квінтэсенцыя дзяржаўных ідэй, спадзеваў, надзей усіх тых, хто змагаўся за тое, каб у нас была свая незалежная рэспубліка. Вядома, галоўны звод законаў любой краіны не ўзнікае на пустым месцы, і Беларусь - адзін з самых яркіх таму прыкладаў. 

Амаль паўтысячагоддзя таму на нашых землях былі першыя (фактычна ва ўсім свеце) спробы аб'яднаць правы і парадкі ў нейкі адзіны кодэкс. Нават у прэамбуле сучаснай канстытуцыі сказана: народ Беларусі прымае сапраўдны звод, абапіраючыся на шматвяковую гісторыю развіцця беларускай дзяржаўнасці. Наш карэспандэнт Вольга Мядзведзь - аб стагоддзях падрыхтоўкі да сучаснасці і аб падрастаючай будучыні нашай краіны. 

Гэтае свята яны сапраўды запомняць надоўга. Каля трох тысяч хлопцаў па ўсёй Беларусі сталі галоўнымі героямі самага знакавага дня ў жыцці нашай дзяржавы. Фармальна пуцёўкі ў дарослае жыццё ім маглі проста выдаць у пашпартным стале, але гэтая працэдура атрымлівае цалкам іншую значнасць, калі адбываецца ў святочных дэкарацыях, а дакумент уручаецца з рук аўтарытэтных людзей краіны. Для Марыі Шумак са сталічнай гімназіі №21, чвэрцьвяковы юбілей нашай канстытуцыі - двайное свята. У яе дзень нараджэння. Для васьмікласніцы віншаванне ад ганаровых гасцей з уручэннем падарункаў стала сапраўдным сюрпрызам.

А трэцякласнік Іван Стаскевіч з гэтай жа навучальнай установы даказаў: для таго каб быць грамадзянінам, важны не пашпарт, а ўчынкі з самага дзяцінства. 

У гэткім юным узросце хлопчык разам з ветэранамі органаў дзяржбяспекі праводзіў пошукавыя працы для аднаўлення імёнаў на магілах невядомых салдат, за што ў юбілейны Дзень Канстытуцыі быў узнагароджаны адметным медалём.

Канстытуцыя - гэта галоўны закон, па якім жыве сучасная Беларусь. У нас сацыяльная дзяржава, галоўная каштоўнасць якой - чалавек. Гэта права і на жыццё, і на працу, і на самарэалізацыю. Гэта найважнейшыя прынцыпы дзяржуладкавання, прынятыя ў 1994-м асэнсавана і прадумана. З сур'ёзнымі пытаннямі аб тым, што такое канстытуцыя, мы адправіліся да такіх вялікіх, але яшчэ зусім маленькіх. Пяцікласнікаў. 

Шматвяковай аснове сучаснай беларускай канстытуцыі можа пазайздросціць, бадай, любая краіна кантынента. Гэта той выпадак, калі найважнейшыя прававыя кодэксы сталі прадметамі культурнай і духоўнай спадчыны. Нават цяпер дзеючая канстытуцыя - ужо гістарычны экспанат. А шлях да сучаснага асноўнага закону пачаўся яшчэ ў эпоху адраджэння. 

І першая ў Еўропе канстытуцыя 3 мая 1791, падпісаная пасля чатырохгадовага сейма, абмяркоўвалася, у тым ліку, на этнічных беларускіх тэрыторыях. 

Роўна 100 гадоў таму была прынятая першая ўласна беларуская канстытуцыя, адзін з найважнейшых этапаў у гісторыі фарміравання канстытуцыйнага ладу нашай краіны. На вокладцы ССРБ - звод законаў Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь 1919 года змясціўся ўсяго на адзін разварот, г. з. 2 старонкі. Пасля галоўны закон Савецкай Беларусі перапісваўся тройчы. Напрыклад, у 1927-м канстытуцыя была адразу на 4-х мовах: рускай, беларускай, польскай і ідышы. Кодэкс 1937 унікальны сваім афармленнем. Усе загалоўныя надпісы выкананыя скарынаўскім шрыфтам. Экзэмпляр 1978-га года стрыманы і лаканічны, але па змесце найболей аб'ёмны.

У пачатку 90-х, пасля здабыцця суверэнітэту нашай дзяржавай, савецкая канстытуцыя 1978 года страціла сваю сілу. Тады-та і пачаўся працэс стварэння новага зводу законаў, які б адпавядаў усім патрабаванням сваіх сучаснікаў. Маштабная прапрацоўка доўжылася больш як 3 гады.

Былі ўстаноўленыя прынцыпы дэмакратычнага ладу, прыярытэт правоў і свабод чалавека, вяршэнства міжнароднага права, і ўпершыню ў гісторыі краіны ў сістэме вышэйшых органаў улады ўведзеная пасада прэзідэнта - гаранта канстытуцыі. Са значным адрывам па выніках галасавання летам 1994-га пасаду кіраўніка дзяржавы заняў Аляксандр Лукашэнка.

Тады ж, 25 гадоў таму, створаны і Канстытуцыйны суд - орган, які кантралюе  выконванне канстытуцыі. Ён фарміруецца ў колькасці 12 суддзяў з высокакваліфікаваных спецыялістаў у галіне права. Нам прызналіся, што ў першыя гады з уступлення ў сілу галоўнага закону краіны вартавыя правасуддзя разглядалі ў разы больш зваротаў, чым зараз.

Канстытуцыя сучаснай, суверэннай Беларусі, правераная скрозь чвэрць стагоддзя. Яна паказала сваю выніковасць як кодэкс, які забяспечвае сталасць грамадства, бяспеку дзяржавы і грамадзян, што жывуць у ёй. Непахіснасць канстытуцыйнага ладу дазваляе нам праз падрастаючыя пакаленні закладваць ідэалагічную капсулу часу з праекцыяй развіцця краіны ў будучыні.