Гісторыя аднаго звання
Сярод змесціва гэтых скрынак нямала дакументаў пад грыфам "сакрэтна". Яны яшчэ чакаюць сваёй гадзіны. Наогул, Нацыянальны архіў Беларусі - гэта больш за мільён папяровых артэфактаў. Іх значнасць складана пераацаніць. Стагоддзі - 18-е, 19-е… Нашы дні. Асобная ўвага - "сведкам" гісторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Тут жа некалькі дакументаў, як Мінск змагаўся за званне "горад-герой".
Міхаіл Скамарошчанка, загадчык аддзела Нацыянальнага архіва Беларусі: "Першы дакумент, які мы выявілі, гэта, бадай, першыя такія дакументальныя сведчанні аб тым, што пытанне аб прысваенні высокага звання "горад-герой" паднімалася фактычна адразу пасля вайны. Гэта копія дакладной запіскі за подпісам Казлова, Мачульскага на імя Панамарэнкі".
Мінск: 1100 дзён акупацыі
Аргументы былі важкімі: з першых дзён акупацыі Мінск стаў цэнтрам падпольнага руху. Каб даць адпор захопнікам, не маючы навыкаў канспіратыўнай барацьбы, людзі аб'ядноўваліся ў групы. Узрывалі цягнікі, арганізоўвалі дыверсіі. Адна з найбуйнейшых - забойства гауляйтара фон Кубе. За гэтую аперацыю Марыя Осіпава, Алена Мазанік і Надзея Траян былі ўдастоеныя звання "Герой Савецкага Саюза".
Вось яна - тыповая канспіратыўная кватэра падпольшчыка. У Мінску такіх было каля 200. Кожны прадмет інтэр'еру тут не проста так - абсалютна ў кожным тайнік. У гэтым самавары, напрыклад, захоўвалі патроны і лістоўкі. На стале засталіся сляды друкарскай фарбы - гэтым валікам раскатвалі першы нумар газеты "Звязда".
6 тысяч чалавек у 1944 годзе былі ў радах мінскіх падпольшчыкаў. За 1100 дзён акупацыі ў Мінску яны правялі паўтары тысячы дыверсій. І, зразумела, ужо пасля жадалі прызнання, заслужылі.
Марыя Гарэлікава, вядучы навуковы супрацоўнік Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны: "Вельмі доўга гісторыя мінскага падполля замоўчвалася, і мінчане толькі лічыліся жыхарамі акупіраванага горада. Зразумела ж, для ўсіх гэта было вельмі крыўдна. І адразу пасля вызвалення больш як 200 падпольшчыкаў былі арыштаваныя. Іх абвінавачвалі ў супрацоўніцтве з акупацыйнымі ўладамі. Яны былі асуджаныя і атрымалі рэальныя тэрміны".
Горад-герой: Доўгая дарога да ганаровага звання
Каб рэабілітаваць мінскіх падпольшчыкаў, спатрэбіліся гады. Усе абвінавачанні былі знятыя толькі ў 1959-м. Да таго моманту ў савецкай дзяржаве гарадамі-героямі ўжо былі названыя Ленінград, Сталінград, Севастопаль і Адэса. Зрэшты, само палажэнне аб ганаровым званні зацвердзілі толькі 8 мая 1965 года.Святлана Прыбыш, загадчык аддзела Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны: "Ленінград, напрыклад, змагаўся 900 дзён ва ўмовах жорсткай блакады, Адэса - 73 дні, Севастопаль - 250. Сталінград - гэта было пачатак карэннага пералому падчас ВАВ, найважнейшая ў цэлым бітва. Затым ужо ішоў Кіеў. І, вядома, Брэсцкая крэпасць, якая першая сустрэла і змагалася. Керч і Наварасійск, і сама Масква - гэта паварот у гісторыі".
Магчыма, хтосьці лічыў, што для невялікай Беларусі адной Брэсцкай крэпасці-героя будзе дастаткова. Мінск усё яшчэ быў у чаканні. Ключавую ролю ў прысваенні ўзнагароды сыгралі людзі і мастацтва.
Марыя Гарэлікава, вядучы навуковы супрацоўнік Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны: "Вялікую ролю сыграла друкаванае слова. Дзякуючы выхаду кнігі Івана Новіка "Руіны страляюць" аб мінскім падполлі сталі гаварыць, але яшчэ вялікую ролю сыграў выхад фільма. Мінскім падпольшчыкам сталі суперажываць усе тэлегледачы Савецкага Саюза. Імёны сталі легендарнымі. Іван Кабушкін пад мянушкай Жан, доктар Клумаў, падпольшчык Мікалай Кедышка, Ісай Казянец".
Потым былі публікацыі ў газеце "1100 дзён". І, нарэшце, 26 чэрвеня 1974 года ўказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР Мінску было прысвоена ганаровае званне "горад-герой" з уручэннем ордэна Леніна і медаля "Залатая Зорка". Копія ўказу таксама захоўваецца ў Нацыянальным архіве. Нешматлікім пазней на праспекце Машэрава (зараз гэта праспект Пераможцаў) з'явілася архітэктурная кампазіцыя "Мінск - горад-герой". А затым і асобны мемарыяльны комплекс разам з Музеем гісторыі Вялікай Айчыннай вайны.
Велічны будынак, які з моманту закладкі капсулы ўзвялі за 4 гады і будавалі разам. Сёння - гэта месца памяці і гонару. Што выдужалі і абаранілі.













