У Польшчы на тыдні ўступілі ў сілу папраўкі да закону аб забароне прапаганды таталітарных рэжымаў. Прычым дакумент, мяркуючы па ўсім, накіраваны зусім не на процідзеянне нацызму. Пасля прыняцця паправак пад забаронай апынуліся практычна ўсе помнікі савецкай эпохі, уключаючы манументы, усталяваныя ў гонар воінаў Чырвонай арміі. Яна, нагадаю, страціла 600 тысяч чалавек, вызваляючы Польшчу ад нацыстаў. Тэму працягне Юрый Казлоў.
Распрацоўваючы папраўкі да закону аб помніках, польскія ўлады заяўлялі, што мемарыялы, размешчаныя на могілках, а таксама ўнесеныя ў рэестр помнікаў архітэктуры, ён не закране. Тым не менш, у спісе на знос апынулася каля 250 манументаў, прысвечаных Чырвонай арміі. Гэтыя пастаменты не ўнесеныя ў рэестр культурных каштоўнасцяў і не размешчаныя ў месцах пахавання салдат. Да ўслаўлення таталітарнага ладу скульптуры, прысвечаныя гераічнасці людзей і прынесенай імі ахвяры, таксама не маюць адносін. Але ў польскіх заканадаўцаў на гэты конт іншае меркаванне.
Вайна з помнікамі савецкім салдатам у Польшчы ідзе не першы год. У верасні 2015-га пад горадам Пяненжна быў дэмантаваны помнік генералу Чарняхоўскаму. Гэта двойчы Герой СССР, камандуючы 3-м Беларускім фронтам. Іван Чарняхоўскі родам з-пад Кіева - загінуў у 1945-м, недалёка ад Пяненжна. Сёння яго імя носіць Нацыянальны ўніверсітэт абароны Украіны. У Польшчы дэмантаж манумента растлумачылі неадназначнымі адносінамі Чарняхоўскага з Арміяй Краёвай. Маўляў, генерал масава расстрэльваў польскіх салдат. Аднак архіўных пацверджанняў гэтаму Варшава не дала. Ды і сама Армія Краёва - фарміраванне даволі неадназначнае. Шматлікія гісторыкі ўскладаюць на яе адказнасць за расстрэлы мірных грамадзян на тэрыторыі Заходняй Украіны і Беларусі.
Помнікі салдатам Чырвонай арміі і месцы пахавання воінаў падвяргаюцца нападам вандалаў. У пачатку кастрычніка былі апаганеныя могілкі ў Шчырцы, у верасні - у Варшаве. З іншага боку, шматлікія палякі, асабліва старэйшага пакалення, ставяцца да помнікаў часоў вайны з належнай павагай.
Барацьба з помнікамі - даволі распаўсюджаная з'ява ў дзяржавах, якія сталі дэ-факта незалежнымі адносна нядаўна. Савецкія манументы паганілі, знасілі альбо пераносілі далей ад вачэй народа ў краінах Балтыі, Балгарыі, Чэхіі. Ва Украіне - пасля перамогі Майдана - размах барацьбы з савецкай сімволікай дасягнуў такіх маштабаў, што яму нават прыдумалі імя - "ленінапад". Каменныя Іллічы падалі па ўсёй краіне на працягу года. Некаторым манументам "пашанцавала" больш. Палётам творчай фантазіі яны былі мадэрнізаваныя, паводле павеваў часу. У Прымор'і Леніну надзелі шаравары, ператварыўшы яго ў Піліпа Орліка - гетмана войска запарожскага. А ў Бярдзянскай калоніі скульптары нарасцілі вусы і чуб бюсту Фелікса Дзяржынскага. Зараз гэта помнік казаку Максіму Крываносу - паплечніку Багдана Хмяльніцкага.
Аляксандр Паларыеў - жыхар Адэскай вобласці. Пасля вайны яго дзеда саслалі з сям'ёй у Казахстан. Праз 8 гадоў адтуль вярнулася толькі маці Паларыева. І хоць адэсіт не адчувае вялікай павагі да савецкай улады, на фоне "ленінапада" ён вырашыў захаваць для нашчадкаў частку гісторыі сваёй краіны і стварыў першы ва Украіне музей савецкіх помнікаў пад адкрытым небам.
Дарэчы, падобныя "рэзервацыі" для гістарычных персон нон грата неўзабаве могуць з'явіцца і за акіянам. Спробы зрабіць сваё мінулае больш паліткарэктным не пакідаюць амерыканскія актывісты. Амаль два гады ў ЗША ідзе вайна з помнікамі канфедэратам - гэта ўдзельнікі грамадзянскай вайны, якія ваявалі на баку рабаўладальніцкага Поўдня. Усё часцей пад раздачу трапляюць і манументы ў гонар Хрыстафора Калумба - помнікі першаадкрывальніку Амерыкі зносяць, разбіваюць на часткі альбо абліваюць фарбай. Па меркаванні левых радыкалаў, вялікі мараплавец нясе адказнасць за генацыд карэннага насельніцтва ЗША. Аб тым, што знішчэннем паўночнаамерыканскіх індзейцаў займаліся не іспанскія канкістадоры, якія заваёўвалі Паўднёвую Амерыку, а падданыя брытанскай кароны, актывісты, здаецца, не ведаюць. Але ад спроб перапісаць гісторыю гэта іх не спыняе.













