Пачнём з гэтай кароткай, але ёмістай цытаты.
"Урад, які ставіць мэтай шчасце і дабрабыт грамадзян, служыць на карысць, якая б эканамічная тэорыя яго на гэта не акрыляла". Гэта фраза сказана вялікім амерыканскім эканамістам Джонам Кейнсам роўна 85 гадоў таму. У самы разгар Вялікай амерыканскай дэпрэсіі. Але, пагадзіцеся, думка актуальная сёння як ніколі.
І менавіта па гэтай формуле "Верце, у што хочаце, але працуйце на карысць беларускіх грамадзян" у пятніцу Прэзідэнт Беларусі ацэньваў эфектыўнасць урада ў сярэдзіне пяцігадовага тэрміна планавання. І менавіта праз народныя паказчыкі і народныя ацэнкі эканомікі гэтыя самыя справаздачы пераламляў Аляксандр Лукашэнка.
Перш, чым перайсці да больш дэталёвага аналізу асноўных кірункаў, прапануем паслухаць невялікі фрагмент выступлення Кіраўніка дзяржавы. На наш погляд, ён з'яўляецца лейтматывам не толькі той дыскусіі, якая адбылася ў Доме ўрада, але і ў цэлым галоўным арыенцірам у працы дзяржаўнай вертыкалі.
Дарэчы, аб прызямленні, г.з. блізкасць да людзей заканадаўчых ініцыятыў. Менавіта гэты тэрмін у размове з урадам Прэзідэнт выкарыстае ўжо не першы раз. Вось яны такія кароткія, але такія важныя для ўсіх нас паняцці: цэны, зарплаты, занятасць, раўнамернае развіццё рэгіёнаў і жыллё, вядома. Ніякіх тэорый і пражэктаў. Простыя, але самыя актуальныя пытанні для кожнага грамадзяніна і кожнай беларускай сям'і. Ці па кішэні мне нармальныя прадукты, ці ўкладваецца жыроўка ў сямейны бюджэт? Ці хапае зарплаты для годнага жыцця, выхавання і навучання дзяцей, для адпачынку і ўласных захапленняў?
Ці ёсць першае рабочае месца, перспектыва кар'ернага росту або цікавая праца ў маім раёне? Або трэба зрывацца на заробкі ў сталіцу або за мяжу, пакуль мая малая радзіма дэградуе? Нарэшце, ці пад'ёмны жыллёвы крэдыт, або сям'я так і будзе туляцца па чужых кутах без свайго сямейнага гнязда?
Простыя пытанні, народныя. Іх задаў Прэзідэнт ураду і, на жаль, не на ўсе ў міністраў і губернатараў знайшліся адказы. Зразумела, нас цікавіць, як і за кошт чаго гэтыя праблемы будуць вырашацца.
Наш палітычны аглядальнік Андрэй Крывашэеў пастараўся даступна і на канкрэтных прыкладах прааналізаваць тое, што трэба будзе зрабіць і ў маштабах краіны, і ў праекцыі канкрэтнага рэгіёна.
Экватар пяцігодкі. Ключавая справаздача ўрада, Нацбанка і губернатараў. Важныя і разбіраюць падрабязна ўсе аспекты эканомікі ад макра-: ВУП і золатавалютных рэзерваў - да мікраўзроўню: запуск "БелДжы", цэны на малако, занятасць і зарплаты ў канкрэтным Вілейскім раёне.
Падыход Прэзідэнта: агульнае павінна працаваць на прыватнае. Не чалавек, як вінцік эканомікі, якім можна ахвяраваць, а эканоміка, як спосаб павышэння дастатку чалавека, яго развіцця. Адгэтуль 5 народных фундаментальных пытанняў да ўлады ўсіх узроўняў: занятасць, зарплаты, цэны, развіццё рэгіёнаў і будаўніцтва жылля.
Пра тое, чаму ў зарплатах большасці не адчуваецца росту эканомікі - першы эмацыянальны тэзіс і першыя даручэнні лідара.
Чаму так хваравіта ўспрымаецца пытанне зарплат? Праблема ў нераўнамернасці. Тры чвэрці беларусаў снежаньскую 1000 не ўбачылі. Яе нацягнулі за кошт высокапрыбытковых катэгорый.
Мікалай Ватыль, палітолаг, кандыдат палітычных навук: "1000 рублёў для 2017 года - гэта была, хутчэй, псіхалагічная лічба, якую трэба было атрымаць для таго, каб насельніцтва адчувала рэальна нейкі рост, але пытанне ў тым, што 1000 - гэта статыстычны параметр. Прэзідэнт акцэнтаваў увагу на тое, што павінна быць стабільная велічыня, а не разавая ў канцы фінансавага года, і што дадзены параметр павінен быць характэрны для шырокіх слаёў насельніцтва, а не для вузкіх прэміяльных груп".
Гэта факт: кожны дзясяты беларус зарабляе не больш за 300 рублёў. Даручэнне пачулі ва ўрадзе і губернатары. У бюджэтнай сферы - задача выйсці на 800 рублёў у сярэднім па краіне. А гэта той самы "прыбытковы падвал", пра які гаворыць Прэзідэнт, і які адчуваюць людзі.
Ёсць і зваротная залежнасць - работадаўца ад персаналу. Гэта ўжо выявілася ў прыватным сектары і гарадах, асабліва ў Мінску. Заніжаеш прыбыткі людзей, рыхтуйся, што лепшыя кадры пойдуць да канкурэнта. Чым глыбейшая мадэрнізацыя дзяржпрадпрыемстваў, тым хутчэй і яны сутыкнуцца з сыходам суперспецыялістаў.
Ніна Пракоф’ева, дацэнт, кандыдат эканамічных навук, загадчык кафедры Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта: "40 % занятых людзей, якія маюць нармальную годную зарплату, нармальнае рабочае месца, усё роўна праглядваюць сайты вакансій на тое, што там раптам будзе больш цікавая прапанова. І калі такія прапановы будуць, то наймальнік павінны адсочваць гэтую сітуацыю і змагацца за свой персанал".
На вырашэнне праблемы даходаў будзе працаваць паэтапнае павышэнне стаўкі першага тарыфнага разраду плюс асобным радком даходы дэпрэсіўных раёнаў і галін. Самая праблемная - будаўніцтва. А тут замкнёнае кола - у людзей няма зарплат і зберажэнняў на камерцыйныя крэдыты. У будаўнікоў няма заказаў, адваротных сродкаў і зарплат. Прытым што маштабных будоўляў у краіне з сотнямі вакансій дастаткова.
Над рэстаўрацыяй 99-й сталічнай школы Алена і яшчэ сотня рабочых працуе з мая. Усяго ж маляром-тынкоўшчыкам жанчына адпрацавала 14 гадоў. Гаворыць, праца хоць і цяжкая, але заробак стабільны. Не ўтойвае - ездзіла па доўгі рубель у Расію, але вярнулася. Зарабіць можна і тут, а вось сацыяльных гарантый у суседзяў няма.
Школу здадуць да жніўня. Рабочых мабільна перакінуць на новы аб'ект. Мінскрамбуду нават з 2 тысячамі будаўнікоў хранічна не хапае рабочых рук. Спад перажылі, захаваўшы не толькі сацпакет, але і зарплату. Хоць яе яшчэ трэба зарабіць. Прыватны, але характэрны прыклад павольнага аднаўлення будаўнічай індустрыі.
Ёсць рашэнне і для ажыўлення вялікага нежыллёвага будаўніцтва - частка даходаў банкаў павінна працаваць на эканоміку, а не на банкіраў. Гэта справядліва. Эканоміка краіны дазваляе банкам зарабляць, а значыць дзяржава мае права перакласці частку выдаткаў і рызык менавіта на іх. Так, дарэчы, у большасці адказных краін у свеце.
Рашэнне па будаўнічай галіне прынята. У сярэднім зарплаты вырастуць на 20 %, па найбуйнейшых інвестпраектах - на траціну. Так будзе вырашацца і яшчэ адна з ключавых праблем, акрэсленых Прэзідэнтам, - нераўнамернае развіццё рэгіёнаў.
Калі з добрым плюсам працуе Мінская і Гродзенская вобласці, Брэсцкая і Віцебская стагнуюць, а Магілёўская і зусім у мінусе. Урад крытыку прымае, прызнаючы, калі б у тэрмін былі запушчаны ўсе інвестпраекты, мінімум палова складаных рэгіёнаў была б на вышыні.
Андрэй Кабякоў, Прэм'ер-міністр Рэспублікі Беларусь: "Нас справядліва крытыкуюць за недахопы ў рэалізацыі інвестыцыйных праектаў. Урад прымае крытыку і робіць усё магчымае для паспяховага іх завяршэння. Для эканомікі буйныя маштабныя праекты носяць не толькі рэгіянальны характар - развіццё канкрэтнага рэгіёна, важна, што яны валодаюць сінергетычным эфектам да маштабаў рэспублікі, стымулюючы развіццё ў сумежных сферах. І не толькі. Ёсць эфект для іншых тэрыторый - скарачаецца міжрэгіянальная дыферэнцыяцыя".
Акрамя вялікіх дзяржпраектаў, ёсць прыватная ініцыятыва. Сотні моцных інвестпраектаў. Напрыклад, гэты Завод фруктовых напаўняльнікаў для ёгуртаў у Ваўкавыску. Украінскі капітал, аўстрыйскія лініі, але працуюць мясцовыя жыхары плюс суседскія з пасёлкаў і аграгарадкоў. У выніку завод - пункт росту ўсёй эканомікі раёна.
Аляксандр Андрушкевіч, намеснік генеральнага дырэктара вытворчай кампаніі: "Тут працуюць у асноўным жыхары Ваўкавыска, але ёсць і прылеглыя гарадскія пасёлкі. Рось, дзе была ваенная часць, зараз там працы менш стала, і тут сканцэнтраваныя ўсе людзі. Сярэдняя зарплата 720 рублёў на 1 студзеня".
Па раённых мерках - добрыя зарплаты. Падахвочваюць перавучвацца і вяртацца да працы нават тых, хто вырашыў, што сваё ўжо адпрацаваў. Жан Гаўрылік - пенсіянер МУС, але ні секунды не пашкадаваў, што вярнуўся ў грамадзянскі строй занятых. Дарэчы, ужо майстар.
Такая карціна там, дзе акрамя ўрада, варушыцца сама народная мясцовая ўлада - шукае інвестара, рыхтуе інвестпляцоўкі, не проста рапартуе губернатару - усё дрэнна, а ў штодзённым рэжыме шукае партнёраў у краіне і за яе межамі. У тым жа Ваўкавыску - ад Украіны да польскага Падлясся.
Даручэнне Прэзідэнта - рэгіянальны партфель праектаў і інвестыцый павінен быць у кожнага дэпрэсіўнага раёна. Орша як нацыянальны пілотны праект будзе разбірацца пад лупай. Але кожны раён і кожны бізнес-план - у першую чаргу адказнасць мясцовай улады. Разрыў рэгіёнаў - калі Мінск як пыласос выцягвае сілы з правінцыі - недапушчальны. Там таксама нашы людзі і ім таксама гарантаваныя рабочыя месцы, зарплаты, якасць жыцця.
Любы план урада без гарантыі занятасці - простая фармальнасць. Праўда, што ў 2017 створана без малога 70 тысяч рабочых месцаў. Па ўсіх сусветных ацэнках, уключаючы Міжнародную арганізацыю працы, у Беларусі паказчыкі беспрацоўя адны з самых нізкіх у Еўропе.
Але Кіраўніка дзяржавы не задавальняюць два факты. Першае - са створаных толькі шэсць чалавек з сотні на высокапрадукцыйных месцах. Параўнанне некарэктнае. У Еўропе збіраюць "мерседэсы", у нас перакладаюць паперы. І другое - ёсць раёны, дзе працы, нават з малой зарплатай, няма ў прынцыпе. Або 300 рублёў паталок - як пражыць?
Прыклад з Брэста. Майстар цэха па вырабе фарбаў Анатоль жартуе: "Ніколі не думаў памяняць класічныя ноты на мелодыю індустрыяльную - вялікага цэха". Па першай прафесіі настаўнік музыкі, сёння вырабляе фарбы нямецкай якасці і навучае новых супрацоўнікаў. Цякучкі кадраў няма. А вось папаўненне патрабуецца.
Пачыналі з 10 чалавек, сёння больш як 200. Два заводы: фарбы, лакі, сухія будаўнічыя сумесі. Ёсць усё - ад навуковай лабараторыі да сэрвіснага абслугоўвання. Будуюць новы цэх па выпуску эмаляў.
Нават для мясцовай свабоднай эканамічнай зоны выпадак не ўнікальны. Спрацавалі рашэнні Прэзідэнта ў падтрымку бізнесу і інвестараў. Толькі за адзін 2017 год плюс пяць рэзідэнтаў. А гэта вырабы з металу, сістэмы ачысткі вады, бытавая хімія і будаўніцтва лагістычнага цэнтра.
Вось прыклад мабільнасці беларусаў. Андрэй Лявоха падлічыў: ад дома да працы 30 кіламетраў. Дом у аграгарадку Сітцы Докшыцкага раёна, а праца з добрай зарплатай у суседнім - Глыбоцкім. І такіх, як Андрэй, у маштабах краіны дзясяткі тысяч. Больш, вядома, моладзі, яна мабільная, але цягне не ўзрост, а годная праца. У тым жа Глыбоцкім раёне адразу чатыры буйныя харчовыя перапрацоўшчыкі і сацыяльны пакет.
Праўда і ў тым, што беспрацоўе ўтойваюць у табелях, кароткіх дагаворах і падрадах, сумяшчальніцтве і іншых вынаходствах. Па сутнасці - плодзяць тыя самыя гогалеўскія "мёртвыя душы", якія працуюць і зарабляюць толькі на паперы. На справе кладуцца дадатковым цяжарам на занятых і сацыяльную сферу, сыходзяць у ценявую эканоміку або яшчэ горш - на сацыяльнае дно.
Спажывецкія цэны. Праблема - паўзучая інфляцыя на самыя народныя тавары. На капейку - дзве за месяц, але няўхільна.
Пры гэтым толькі за 2017 год малочная група падрасла ў цане ад 10 да 12%. Ялавічына - амаль на 6. Гародніна - морква, бульба і бурак - ад 18% да чвэрці. Калі браць тыя ж цэны, але ўжо за два гады, карціна яшчэ больш непрывабная: падаражэлі і макароны, і хлебабулачныя вырабы, прычым, дабавілі адразу ад траціны да паловы цаны.
Урад спрабуе растлумачыць. Аб'ектыўна трэба выраўноўваць цэны з суседзямі - інакш вывезуць спекулянты. Але прэм'ер прызнае, ёсць і прыкметы манапольнай змовы - вытворцаў, сетак і мясцовай улады. Па апытаннях Белстата, 95% беларусаў заўважылі рост цэн, для амаль паловы ён крытычны.
Сваёй віны ў павышэнні ўнутраных цэнаў Мінсельгас не бачыць. Так, растуць цэны ў суседзяў - гэта плюс у валютны экспарт. Так, адкрываюцца новыя нішы ў Кітаі і Еўрасаюзе. Але і павышэнне ўнутраных закупных цэн, каб падтрымаць сялян, гэта таксама факт. Пазіцыя Прэзідэнта такая - падтрымалі сялян, але стрымайце апетыты перапрацоўкі і гандлёвых сетак. Каб спажыўца не палохалі цэны і ён не пераходзіў на таннейшыя імпартныя сурагаты. Накшталт сырных і малочных прадуктаў без суцэльнага малака.
Леанід Заяц, Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі: "Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання РБ не мае права паднімаць сёння цэны на мясныя і малочныя прадукты. Гэта не наша прэрагатыва. Ёсць у нас у краіне Міністэрства антыманапольнага гандлю, у функцыі якога ўваходзіць менавіта кантроль за рознічнымі цэнамі. І Прэзідэнт жортска запатрабаваў ад міністра гэтага ведамства прааналізаваць і навесці парадак, прыцягнуць да адказнасці тых, хто самавольна спрабуе падняць сёння цэны. Насамрэч у нас досыць прадукцыі. Яна сёння ў лішках, тая, якую мы прадаём за межы нашай дзяржавы, і няма сёння падставы паднімаць гэтыя цэны".
Пяць найважнейшых, народных, індыкатараў эканомікі - зарплаты, цэны, занятасць, развіццё рэгіёнаў і будаўніцтва - будуць галоўнымі пры ацэнцы ўрада, Нацбанка і губернатараў ужо па выніках года. Ёсць і лічбы - маркеры. 1000 плюс - сярэдняя зарплата. Траціна прыросту эканомікі - ад новых і мадэрнізаваных прадпрыемстваў. Цэны павінны сысці з топу праблем хатніх гаспадарак, а па кожным праблемным раёне і тэрыторыі павінен быць праект адраджэння. Інакш слабы трэнд на эканамічны рост Беларусі так і застанецца не прынятай людзьмі статыстыкай.
Наступны вялікі экзамен эфектыўнасці ўлады - праз паўгода. Пяць ключавых народных індыкатараў пакажуць, наколькі яна народная.













