Гістарычнае расследаванне: першая місія ААН у Мінску

25 октября 2015

Папулярная мясціна для прагулак у мінчан - Лошыцкі парк. Сапраўдны аазіс ля індустрыяльнай мяжы горада. Маляўнічыя краявіды дапоўніла алея. Дамінанта ўнікальнага прыроднага і гістарычнага комплексу - старажытная сядзіба Любанскага.

Менавіта тут, на фасадзе зараз ужо дома-музея, увекавечылі памяць аб дапамозе. Дзясяткі тысяч беларусаў у самы цяжкі для іх час - пасляваенны - атрымалі яе дзякуючы спецыяльнай місіі ААН. Сцісла - UNRRA. Штаб місіі знаходзіўся менавіта тут, у Лошыцкай сядзібе.

Гэтая абрэвіятура так і магла б застацца забытай, але за гісторыю заўсёды гавораць факты. Толькі прадуктаў харчавання па лініі UNRRA у Беларусь, у краіну, дзе загінуў кожны трэці, было завезена звыш 100 тысяч тон. Тыя, каму давялося жыць у разбураным Мінску пасля вайны, добра памятаюць амерыканскія пасылкі з харчаваннем, адзеннем і лекамі.

У савецкія гады пра дзейнасць UNRRA замоўчвалі. Дакументы, звязаныя з работай місіі, былі засакрэчаныя, як і некаторыя факты біяграфій членаў арганізацыі. А загадкі, як вядома, заўсёды абрастаюць міфамі. У пошуках праўдзівай інфармацыі наша здымачная група правяла асабістае гістарычнае расследаванне.

Амерыканскі павераны Скот Роланд з цотнай колькасцю ружаў, перавязаных стужкай з беларускім арнаментам, не першы раз прыходзіць сюды. Мінскія ваенныя могілкі. Адзін з самых старых некропаляў у горадзе. Месца пахаванняў доблесных воінаў, выбітных паэтаў і карэнных мінчан. Сярод надмагілляў вылучаецца надпіс лацінкай - Рут Уолер. Тлумачэнне па-руску: член місіі UNRRA.

Скот Роланд, павераны ў справах ЗША ў Беларусі: "На жаль, доўгія гады гэтую місію трымалі ў таямніцы. І сёння моладзь у ЗША ды і ў Беларусі таксама мала ведае пра дзейнасць UNRRA. Значна больш інфармацыі пра план Маршала, які, наадварот, ніколі не быў засакрэчаны, пра яго можна прачытаць у падручніках. Нават зараз, праз столькі гадоў, мы атрымліваем удзячныя водгукі ад жыхароў Еўропы, якіх тады удалося выратаваць ад голаду і галечы. Тое, што сёння мы вяртаемся да падзей пасляваенных гадоў, я спадзяюся, дапаможа аднавіць прабел у нашай агульнай гісторыі і вярнуць беларусам і амерыканцам памяць аб тых часах і той дапамозе, якую аказвалі Беларусі краіны - удзельніцы UNRRA".

Афіцыйная дата нараджэння гэта абрэвіятуры - 9 лістапада 1943 года. Яшчэ да стварэння ААН 44 дзяржавы падпісалі дагавор аб стварэнні Адміністрацыі дапамогі і аднаўлення. Сцісла UNRRA. Дзве ключавыя задачы місіі - вярнуць на радзіму мільёны перамешчаных асоб і дапамагчы аднавіць асабліва пацярпелыя краіны Еўропы, Азіі, Афрыкі і Акіяніі.

У 1945-м у UNRRA уступіла і Беларусь. У Нацыянальным архіве захоўваецца арыгінал пагаднення, падпісанага ў Вашынгтоне.

Краіна, дзе загінуў кожны трэці, уяўляла сабой сіта, рытое і выпаленае бамбёжкай. Мінск быў грудай развалін замест сталіцы савецкай рэспублікі. Акупанты вывезлі жывёлу, трактары і нават прылады працы. Каб задаволіць мінімальныя запатрабаванні рэспублікі, па лініі UNRRA быў выдзелены 61 мільён долараў. Праз адэскі порт у Беларусь паступала насенне гародніны, кармавых культур і прадукты. Адрасная дапамога працавала на поўную сілу.

Рэгіне Аляксандраўне Лаўровіч было 12, калі скончылася вайна. Былая вязніца канцлагера вярнулася ў родную вёску ў Любанскім раёне на папялішча. Бацька загінуў на фронце. Маці засталася адна з трыма дзецьмі на руках. Калгас пабудаваў новы дом, даў карову. Добра запомніўся той дзень, калі прыйшла пасылка з новымі паліто для яе і сястры.

Каб кантраляваць працэс паставак і быць пасрэднікам паміж урадам рэспублікі і ўпраўленнем UNRRA ў Нью-Ёрку, місія з 15 чалавек, у асноўным амерыканцаў, прыехала ў Мінск.

Штаб размясцілі ў Лошыцкай сядзібе - адной з нямногіх мясцін, прыдатных для жыцця і працы. Прыслуга, ахова і нават хрустальны посуд - гасцям стварылі камфортныя ўмовы.

Рэдкія кадры - кіраўнік місіі UNRRA ў БССР у беларускай нацыянальнай кашулі. Для кожнага з членаў арганізацыі дапамога беларусам была данінай павагі за той унёсак, які зрабіў наш народ у перамогу. Штодня місія выязджала ў дзіцячыя дамы, школы, а таксама вяла перамовы.

Ніякіх праблем з забеспячэннем сувязі не было. Для перамоў з цэнтральным офісам у Нью-Ёрку былі выдзелены спецыялісты. У будынку Галоўпаштамта забяспечвалі прамыя зносіны Мінск - Масква - Вашынгтон. Па тых часах нечувана, бо рэспубліка на этапе пасляваеннага адраджэння, не да наладжвання сувязі. Тым не менш амаль кожны дзень адгэтуль і сюды пасылалі тэлеграмы.

Доўгія гады ўся дакументацыя пра дзейнасць UNRRA была засакрэчаная. Халодная вайна, савецкі ўрад прымае рашэнне закрыць доступ да ўсёй інфармацыі, што тычылася дапамогі, аказанай СССР. Толькі ў другой палове 80-х, калі пачалася перабудова, знялі абмежаванні рэжыму сакрэтнасці. Беларускія архівы захоўваюць мноства артэфактаў таго часу. Напрыклад, біяграфію студэнта, адпраўленага ў Канаду на павышэнне кваліфікацыі. Анкета з фатаграфіяй запоўнена ад рукі.

Прамысловае і будаўнічае абсталяванне, сельгастэхніка і аўтамабілі. Аэрапорт Мінск - 1 будаваўся з дапамогай амерыканскіх бульдозераў. Беларускае радыё пашырала сваё вяшчанне з перадатчыкаў UNRRA, а беларускія газеты выпускалі тыражы на друкаваных станках ад місіі.

"Белмедпрэпараты" - найбуйнейшае фармацэўтычнае прадпрыемства Беларусі і лідар рынку. Калісьці гэты гігант выпускаў самыя простыя медыкаменты. А ў гады Вялікай Айчыннай вайны фабрыка і зусім была падпольнай. Дзякуючы дапамозе UNRRA вытворчасць з прымяненнем апошніх тэхналогій наладзілі. Абсталяванне стала паступаць яшчэ ў 1946-м. Мінскі дзяржаўны саюзны пеніцылінавы завод быў адным з самых перадавых. Акрамя таго, па лініі UNRRA ў Канаду адправілі беларускіх спецыялістаў для вывучэння тэхналогій вытворчасці пеніцыліну.

Працу місіі азмрочыла асабістая трагедыя. Амерыканка Рут Уолер, маладая жонка кіраўніка місіі UNRRA Тэадора Уолера, памерла ад менінгіту. Дзяўчына ратавала беларускіх хлапчукоў, якія танулі ў возеры. Пераахаладжэнне. Перанесены на нагах грып і ўскладненне. Рут згарэла за тыдзень. Ёй было 25.

Місія UNRRA ў Беларусі спыніла сваё існаванне 30 чэрвеня 1947 года. Амаль 70 гадоў таму яны паспелі дапамагчы сотням тысяч людзей, яшчэ раз пацвердзіўшы тэзіс - у дапамогі няма нацыянальнасці.