Архив онлайн-конференций

Онлайн-конференция с магистром исторических наук, главным специалистом Белпрессцентра Дмитрием Скворчевским

Онлайн-конференция с магистром исторических наук, главным специалистом Белпрессцентра Дмитрием Скворчевским
Для чего сегодня прыгают через костер, купаются в речках и пускают на воду венки? Почему именно в эту ночь растения приобретают целебные и исцеляющие силы? О магических обрядах на Купалье 7 июля в 11:00 в онлайн-гостиной расскажет магистр исторических наук, главный специалист Белпрессцентра Дмитрий Скворчевский. Свои вопросы оставляйте на сайте tvr.by, заполнив форму..
07.07.2016

Фото


Вопросы конференции


Являются ли кривичи главным протобелорусским племенем?Кем были верховные жрецы кривичей и пруссов Криве-Кривейты?Имели ли они влияние на первых князей Великого Княжества Литовского?
Михаил (Минск)

Вельмі складанае і вялікае пытанне. Паспрабую адказаць вельмі коратка. Крывічы з'яўляюцца адным з протабеларускіх плямёнаў, якія займалі вялікія тэрыторыі краіны - гэта Віцебская вобласць, вялікая частка Мінскай, Гродзенскай і г.д. Іх называюць асноўным протабеларускім, бо фактычна крывічы ўтварылі першую беларускую дзяржаўнасць -  Полацкае княства. У пачатку 20 стагоддзя, калі актыўна ішоў працэс нацутварэння, інтэлектуалы прапаноўвалі змяніць назву "беларусы" на крывічы, Беларусі - на Крывію. Яны не прыжыліся, зніклі. Але гэта падкрэслівае той уплыў, які мелі крывічы. Мы ведаем, што ў старажытнай Русі былі тры вялікія цэнтры - Полацк, Ноўгарад, Кіеў, якія ўвесь час змагаліся за ўплыў. Многія землі гуртаваліся вакол Полацка. Пасля таго, як Полацкае княства ўвайшло ў склад Вялікага княства Літоўскага, Полацк доўгі час захоўваў аўтаномію, тым самым падкрэсліваючы значную ролю і стан на землях беларускіх.

Прусы. Прусы - гэта заходне-балцкія плямёны, якія пражывалі раней на тэрыторыі сучаснай Калінінградскай вобласці Расіі, Польшчы, часткова Германіі, у Літве. Часткова таксама прусы пражывалі на тэрыторыі Беларусі, на паўночным захадзе ў сучасным Гродзенскім раёне, у прыватнасці, гэта Воранаўскі раён, Іўеўскі - гэта асноўныя. Нават у 18 стагоддзі было заснавана асобнае Барцянскае староства на землях Беларусі. Чаму Барцянскае? Таму што борці, барты - гэта адна з назваў прускіх плямёнаў, якія пасяліліся на землях Беларусі. Як яны тут з'явіліся? Часткова на самым паўночным захадзе Беларусі яны тут жылі яшчэ з Жалезнага веку і раней, часткова ў 13 стагоддзі пасля таго, як нямецкія крыжакі пачалі актыўную экспансію на ўсход, прусаў вынішчалі фізічна, калі яны не хацелі падпарадкоўвацца. Многія ўцякалі на землі Беларусі, Вялікага Княства Літоўскага. Іх прымалі і рассялялі. Вось тады прусы пасяліліся на тэрыторыі сучаснага Воранаўскага раёна. Іх нашчадкі там дагэтуль і жывуць. Прусы цікавыя тым, што ў іх была такая тэакратычная дзяржава, вялікую ролю мелі не свецкія ўладары, а духоўныя. Галоўнага вярхоўнага жраца называлі Крыве-Крывейта, таксама быў культавы цэнтр Рамова, і, як згадваюць крыніцы 13 - 14 стагоддзяў, духоўная ўлада Крыве-Крывейты распаўсюджвалася на ўсе балцкія плямёны на тэрыторыі Прусіі, Літвы, Латвіі, таксама на тэрыторіі Беларусі, бо некаторыя балцкія плямёны жылі на землях Беларусі. І пасля таго як крыжакі ўжо канчаткова захапілі тэрыторыю прусаў, Крыве-Крывейта і культавы цэнтр Рамова перанесліся ўжо на тэрыторыю ВКЛ. І тут існавалі, пакуль каталіцтва не прыйшло і не адбыўся хрост у 1387 годзе. Апошні Крыве-Крывейта - вярхоўны паганскі святар - памірае ў 1415. Звалі яго Гінтаўт. Ці мелі яны ўплыў на ВКЛ? Пэўны ўплыў яны, магчыма, мелі, бо з хронікі мы ведаем, што пры князі Гедыміне быў яго стрыечны брат Ліздзейка, якога хронікі называюць вярхоўным паганскім біскупам. Ён быў дарадцам князя. Паводле легенды, ён параіў князю пабудаваць горад Вільню, і, таксама поводле легендаў радавых, ён стаў родапачынальнікам знакамітага рода Радзівілаў. Ліздзейка пасля атрымаў мянушку Радзівіл, бо ён "парадзіў" Вільню. Таму вось такі пэўны ўплыў быў.

Добрый день! В каждом уголке нашей родины Купалье справляли с небольшими отличиями. И все же, какая традиция была объединяющей для всех белорусов, за исключением широко известного перепрыгивания через костер?
Ольга (Неизвестно)

Можна смела казаць пра тое, што амаль усе традыцыі купальскія, якія вядомыя беларусам, вядомыя на ўсёй тэрыторыі краіны. Ёсць, сапраўды, некаторыя рэгіянальныя адрозненні, напрыклад, як складваць вогнішча, як яго распальваць, якія песні спяваць; але пры гэтым мы кажам пра вонкавыя адрозненні, фармальныя. Сутнасныя заставаліся тымі ж. Паўсюль былі вогнішчы, паўсюль былі скокі праз вогнішчы, паўсюль было купанне ў рацэ ці качанне ў расе, была варажба, была адмысловая абрадавая ежа, амаль аднолькавая па ўсёй краіне; былі сустрэчы сонца, былі міфы пра сонца, пра папараць-кветку і г.д. Гэта ўсё было на ўсёй тэрыторыі краіны. 

Здравствуйте! Расскажите, пожалуйста, подробнее про праздник Ивана Купала. Насколько я знаю, он имеет языческие корни, но православная церковь относится к нему терпимо. И еще. У нас в деревне всегда праздновали Купалье с 6 на 7 июля. А где-то его отмечают раньше – в день равноденствия. Почему так происходит?
Юлия (Неизвестно)

Сапраўды, свята Купалле мае дахрысціянскія карані. Хацелася б адзначыць тое, што гэтае свята з'яўляецца адным с самых старажытных на Беларусі. Святкаванне Купалля пачалося ў старажытныя часы, гэта яшчэ бронзавы век, калі на Беларусі з'явіліся першыя прадстаўнікі індаеўрапейскіх народнасцяў, і з гэтага часу - з бронзавага веку - населенасць Беларусі не перарывалася. Калі паглядзець на фальклорныя песні, на купальскія песні і параўнаць іх з тэкстамі іншых індаеўрапейскіх народнасцяў – старажытнаіндыйскімі, антычнымі, - можна пабачыць шмат паралеляў. Усё гэта кажа пра тое, што традыцыя надзвычай старажытная. Першыя пісьмовыя згадкі пра Купалле на Беларусі з'явіліся ў XII-XIII стст. Захаваўся цікавы надпіс на сцяне Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, дзе згадваецца гэтае свята. То бок у тыя часы Купалле было вядома, з гэтых часоў Купалле згадваецца ў пісьмовых крыніцах і захавалася да нашых дзён. Наконт даты святкавання. Сёння ў Беларусі ёсць дзве традыцыі святкавання: першая звязаная з каталіцкім календаром, калі святкуецца з 23 на 24 чэрвеня, другая з праваслаўным календаром, калі святкуецца з 6 на 7 ліпеня. Гэта звязана з календарнай рэформай, якая была прынята ў 1582 годзе на Беларусі, і з гэтага часу каталіцкая царква перайшла на новы каляндар, а праваслаўныя засталіся на старым юліянскім. Таму адбылося гэтае разыходжанне на 13 дзён. Яно захоўваецца ў нашай традыцыі да нашых часоў. Дзве даты правільныя, можна адзначаць свята двойчы, на мой погляд, гэта вельмі добра. 

Скажите, могут ли участвовать в праздновании Купалья люди, состоящие в браке? Или все обряды направлены на молодежь? Что делали в такую ночь люди старшего поколения?
Валентина (Неизвестно)

Існуе такі стэрэатып, што Купалле - свята нежанатай моладзі, але насамрэч Купалле святкавалі ўсе. Больш за тое, існавала патрабаванне, каб усе жыхары вёскі ці горада – у гарадах таксама святкавалі Купалле – удзельнічалі ў святкаванні. Калі паглядзець на некаторыя купальскія песні, ёсць адмысловыя песні запрашальныя, дзе людзей запрашалі на свята. Моладзь хадзіла па вёсцы і спявала: "Хто не выйдзе на Купалле, каб яго закапалі, абярні, Божа, яго жонку калодаю, калодаю дубоваю, яго дзетак – цельпучкамі". Такія песні яскрава паказваюць, што святкавалі ўсе: і мужчыны, і жанчыны, і жанатыя, і не. Ёсць песня запрашальная да Месяца, каб ён "разлажыў купалейка, каб дзевачкі спявалі, каб музыкі ігралі, каб хлопчыкі гулялі, каб бабачкі сядзелі, а дзеткі глядзелі". Святкавалі разам, але ў кожнай групы насельніцтва была свая функцыя. На нежанатых хлопцаў і незамужніх дзяўчат была асаблівая ўвага, бо яны былі надзеяй усёй грамады на будучыню. Таму асноўныя абрады былі накіраваныя на моладзь і іх выконвала моладзь. Жанатыя і замужнія таксама ўдзельнічалі ў якасці распараджальнікаў, яны глядзелі, каб усё ішло па правілах, займаліся арганізацыйнымі момантамі, таксама спявалі песні, удзельнічалі ў абрадах. У кожнага ўзросту была свая мэта. Калі дзяўчаты імкнуліся выйсці замуж, то людзі больш сталага ўзросту выконвалі абрады на гаспадарчы прыбытак, каб усё было добра ў сям'і, на здароўе сям'і.

Ведущая: А не сохранилось ли данных, где в нашей стране было самое масштабное Купалье?

Д. Скворчевский: Такіх звестак у нас не захавалася і наўрад ці яны былі, бо кожная супольнасць адзначала з размахам. Адзначалася ў кожнай вёсцы. У адну і тую ж ноч па ўсёй краіне запальваюцца вогнішчы, можна меркаваць, як гэта было велічна і відовішчна. На мой погляд, гэта быў самы велічны момант.

Ведущая: А какие были игры самые распространенные на Купалье?

Д. Скворчевский: Гульняў было шмат, і не ўсе з іх былі прымеркаваныя да Купалля. Былі гульні, у якія гулялі цягам усяго года, таксама і на Купалле. Ноч кароткая, але трэба было неяк яе бавіць. Цяцерка, гульня Баяры. Хлопцы і дзяўчаты падзяляліся на два лагеры, спявалі песні, наступаючы адно на аднаго, і сэнс быў такі, што хлопцы былі павінны перахапіць дзяўчат і завезці ў свой лагер. Такія гульні былі скіраваныя на тое, каб фарміраваліся будучыя сямейныя пары. Каб хлопцы прыглядаліся да дзяўчат, а дзяўчаты да хлапцоў. 

Дмитрий, а почему папарать-кветку ищут именно на Купалье? И есть ли у других народов аналог этого цветка.
Карина (Минск)

Дзякуй за пытанне. Таксама, можа, трэба больш падрабязна расказаць пра папараць-кветку. Час ад часу можна пачуць такое меркаванне, што нашыя продкі навыдумлялі нешта. Папараць жа не цвіце і кветак не мае. Але нашыя продкі ведалі не менш за нас у нейкім сэнсе, бо ўвесь час яны жылі ў гэтым асяроддзі, сутыкаліся. Менавіта таму папараць і стала сімвалам гэтага святкавання, бо ведалі: калі кветак няма, то гэтая расліна можа служыць ідэальным сімвалам. Гэта тое, чаго няма, ала што ўсе людзі імкнуцца здабыць. Калі паглядзець на нашу сучасную традыцыю, у нас папараць-кветка з'яўляецца сімвалам шчасця. Але калі паглядзець на этнаграфічныя тэксты, то можна ўбачыць, што пад шчасцем разумелі беларускія сяляне. Што канкрэтна давала папараць-кветка? Па-першае, папараць-кветка давала веды. Невыпадкова сімвалам БДУ з'яўляецца папараць. Той, хто адшукае папараць-кветку, зможа разумець мову жывёл, мову птушак, мову раслін. Адпаведна гэта дае неабмежаваныя магчымасці, пачынаючы са знахарскіх лекавых практык. Як быць карысным людзям і самому разбагацець, і для сваіх гаспадарчых інтарэсаў. Акрамя таго, што чалавек атрымліваў веды ад прыроды, чалавек атрымліваў здольнасць бачыць усе скарбы, схаваныя ў зямлі. Папараць-кветка давала багацце. Але тут варта падкрэсліць, што папараць-кветка давала не толькі магчымасць пабачыць скарбы, але і імі завалодаць. Таму што амаль усе скарбы, схаваныя ў зямлі, маюць закляцце. Звычайна ў народзе казалі, что проста так скарб здабыць нельга - на ім праклён. Калі яго не зняць, то будуць кепскія наступствы для тых, хто скарб здабудзе. Уладальнік папараць-кветкі мог нічога не баяцца, мог гэты скарб лёгка здабыць. Спалучэнне ведаў і таемных магчымасцяў, якіх ніхто не можа мець, урэшце давалі разуменне шчасця, бо гэта быў дабрабыт, веды і нейкі статус. Трэба адразу сказаць, што народныя паданні гавораць, што некаторыя людзі знаходзілі папараць-кветку, але звычайна гэта былі адзінкі і знаходзілі яе зусім выпадкова. Здабыць папараць-кветку было цяжка. Яна квітнее, адны кажуць, адно імгненне, другія - хвіліну. А яе трэба спачатку адшукаць. А калі квітнее хвіліну, то шанцы малыя, яе трэба яшчэ адшукаць. Акрамя таго, кветку ахоўвае нячыстая сіла, яна не дае яе забраць. Казалі, што людзі здабывалі кветку зусім выпадкова, самі таго не ведаючы. Напрыклад, заблукала карова, пастух пайшоў яе шукаць у лес. Выпадкова наступіў на папараць і кветка зачапілася за лапаць. Прыйшоўшы дадому, ён лапці зняў, кветка вылецела. Вось і ўсё. На наступны дзень гэты селянін згубіў свае звышмагчымасці. Ён так і не зразумеў, што гэта вечарам было. У некаторых рэгіёнах Беларусі казалі, што для таго каб здабыць папараць-кветку і захаваць яе магічныя ўласцівасці, трэба зрабіць наступнае (прынамсі, згадваў гэта вядомы этнограф Адам Багдановіч - бацька паэта Максіма Багдановіча): разрэзаць правую далонь і пад скуру гэтую кветку схаваць, каб ніхто яе не дастаў, і такім чынам кветка будзе захоўваць свае ўласцівасці. У таго ж Багдановіча ёсць запісы, што купальскую папараць-кветку можа здабыць такі міфічны персанаж, як купальскі дзядок. Ён збірае кветкі ў кошык, які ззяе рознымі колерамі. Калі сустрэцца з гэтым купальскім дзядком у лесе, разаслаць перад ім ручнік або белы абрус, то ён кіне кветку. Такім чынам чалавек яе здабудзе. У іншых народаў ёсць пэўныя аналагі. Найбольш яскрава гэты вобраз кветкі захаваўся ў беларусаў. Як адзначаюць этнографы, купальская абраднасць найбольш ярка захоўваецца на тэрыторыі Беларусі. Але не толькі беларусы ведаюць Купалле, але і ўсе суседзі: Украіна, Расія, Літва, Польшча. Гэта агульны індаеўрапейскі звычай, які ў той або іншай форме захаваўся, але найбольш архаічна захавалі беларусы.   

Добрый день! Как-то изучала белорусские фольклорные песни и обнаружила, что на Купалу в песнях иногда есть моменты переругивания и публичного осмеяния. Как я поняла, это ссоры жителей из соседних поселений. Скажите, откуда такие традиции и зачем такие негативные моменты отражать в песнях?
Анастасия (Неизвестно)

Ёсць такія песні - так званыя брахлівыя, жартаўлівыя. Я б не сказаў, што гэта негатыўныя песні. Сапраўды, ёсць такія групы песень, дзе мы можам назіраць жартаўлівыя спаборніцтвы, па-першае, паміж жыхарамі розных вёсак, па-другое, паміж дзяўчатамі і хлопцамі. Давайце пачну з дзяўчат і хлопцаў. Ёсць шмат такіх песень. Я, можа, зараз не буду пералічваць, але ў іх галоўны які сэнс? Сучасны чалавек паглядзіць на гэтыя песні, можа падумаць: "Нешта людзі там сварацца, лаюцца паміж сабой, што гэта такое?". Але на той час гэта быў важны момант, нават педагагічны, бо такім чынам адбываўся адбор. Такім чынам хлопцы і дзяўчаты прыглядаліся адно да аднаго. Дзяўчаты аб хлопцах, якія ім падабаліся, спявалі добра, напрыклад, у Іванкі нос вялікі, а вось Юрка добра спявае… Такім чынам рабіліся кантрасты. Такая ж сітуацыя с хлопцамі. Яны спявалі пра дзяўчат, кагосьці вылучалі, кагосьці наадварот. Можа, гэта не вельмі прыемна, але тым не менш, гэта была такая функцыя традыцыйнай грамады, каб моладзь магла бліжэй пазнаёміцца. Часам святкавалі некалькі вёсак разам. Праз гэтыя гульні, спевы выяўляліся прыхільнасці маладых людзей адно да аднаго. Гэтыя песні - толькі частка абрадавага дзеяння. Далей адбываўся выбар пар. Часам можна назіраць цікавыя спаборніцтвы, калі купальскія песні спяваліся перагуканнямі. Пачынае адзін нейкі гурт спяваць, напрыклад, жыхары адной вёскі, вуліцы ці проста сябры. Пасля гэтыя ж радкі спяваюць суседзі. Гэта своеасаблівае спаборніцтва - хто лепш праспявае. Гэта мела важны сэнс. Былі такія павер'і, напрыклад, калі ярчэй гарыць купальскае вогнішча, гэта да лепшага ўраджаю, калі ты лепш спяваеш, то таксама лічылася, што ў той грамады ўсё будзе добра ў гаспадарчым сезоне. Таксама вядомыя ў купальскую ноч так званыя бясчынствы, якія ладзіла моладзь. Прычым у некаторых рэгіёнах гэта захоўваецца да нашых дзён. У нас лічыцца, што хуліганства - гэта кепска, а раней гэта віталася. Моладзь пераапраналася, каб не пазналі, і маглі ламаць лаўкі, ламалі плот, вароты, нешта перанесці і павесіць на дрэва. Маглі закрыць дымаход, каб дым пайшоў у хату. Гэта рабілася ў рытуальных мэтах, для парушальнікаў купальскага парадку. Моладзь ішла па вуліцы, запрашала людзей на святкаванне, і той, хто не прыйшоў на свята, лічыўся парушальнікам грамадскага парадку. Таксама існавала цікавае павер'е, што Купалле святкуюць людзі, а вось, напрыклад, ведзьма не можа падысці да купальскага вогнішча, яна яго баіцца. І яшчэ многія купальскія дзеянні былі скіраваныя супраць ведзьм. І лічылася, што калі чалавек не выходзіць святкаваць, значыць, ён вядзьмак ці яна - ведзьма, і таму павінны панесці пакаранне. У наш час гэтае дзеянне страціла сваю першапачатковую функцыю, пайшлі такія моладзевыя жарты, каб проста з кагосьці пажартаваць.  

Здравствуйте. Подскажите, была какая-то специальная обрядовая еда для купальской ночи? И если да, что она символизировала?
Наталья (Неизвестно)

Адмысловая абрадавая кухня на Купалле сапраўды існавала. Купалле святкавалася ў той час, калі яшчэ не сабралі новы ўраджай. Ураджай яшчэ толькі спее на палетках. Але папярэднія запасы з зімы ўжо моцна пад'елі. І вось гэты час (чэрвень - ліпень) з'яўляўся адным з самых галодных. Гэтая акалічнасць паўплывала на характар кухні на Купалле. Ежа была пераважна раслінная. Амаль усе стравы згадваюцца не толькі этнографамі, але і таксама, калі паглядзець тэксты купальскіх песень, там усё гэта ёсць. Па-першае, гэта была кулага. Гэта страва, якая рабілася з жытнёвай мукі, што разводзілася ў вадзе, пасля крыху падагравалася, потым астывала, туды дадаваліся ягады. Гэта нешта прамежкавае паміж кашай і напоем. Кулага кісла-салодкая была на смак. Гэта першая страва. Другая - гэта разнастайныя варэнікі. Маглі быць з макам, з тварагом, з тым, што ёсць на дадзены момант. Але не з мясам. Акрамя варэнікаў, кулагі, у песнях згадваюцца пірагі з макам, яешня розных відаў. Рабілася яшчэ верашчака, праўда, гэта ўжо мясная страва, каўбасы маглі быць, рыба. Дарэчы, сыры рабіліся.

Ведущая : А было специальное время для еды?

Д. Скворчевский: Тут выбудоўваецца выразная структура. Спачатку ішла падрыхтоўчая частка, калі складвалі вогнішча, запрашалі людзей, прыходзілі, ужо было цёмна. Пакуль прагарыць вогнішча, пакуль яно дагарыць, увесь час спявалі песні. Потым рабіліся розныя гульні, танцы, і прыкладна пасля гэтага ладзілася супольная вячэра. 

Скажите, можно ли считать равными в своей основе праздники Ивана Купалы и Дня всех влюбленных 14 февраля? Ведь на Купалье тоже есть традиция признаваться в любви и даже проводились своеобразные обряды «венчания молодых»?
Лера (Брест)
На Купалле праводзіліся абрадавыя гульні, дзе жанілі моладзь, фарміравалі пары. Фарміраваліся пары розным шляхам. Калі праз песні выяўлялася, хто да каго прыхільны, пасля гэтыя пары разам танцавалі, і ў канцы гэтага дзеяння іх "жанілі". І былі такія патрабаванні, каб хлопец правеў дзяўчыну да дому пасля святкавання. Напрыклад, казалі, што яны ішлі шукаць папараць-кветку ці разам ішлі сустракаць сонца. Гэта адзін шлях. Быў яшчэ цікавы спосаб, калі пары фарміраваліся ўсляпую. Дзяўчаты, калі ішлі на Купалле, неслі загадзя падрыхтаваныя ручнікі. Збіраўся карагод хлопцаў, дзяўчаты па чарзе ішлі ў цэнтр. Ручнікамі яны завязвалі вочы, каб не бачыць, хто дзе стаіць. У гэты час спявалася песня. Дзяўчына павінна была падысці і выбраць, не ведаючы каго, і даць яму свой ручнік. І гэта была пара. Хоць людзі стараліся выбраць таго, хто ім спадабаецца, але гэта ў іх не заўсёды атрымлівалася. І этнографы расказваюць, што калі пары фарміраваліся, каб не было праблем паміж сабой, быў спецыяльны час. У гэты час хлопец, які прыхільны да дзяўчыны, мог адбіць у канкурэнта сваю дзяўчыну. Трэці варыянт быў, калі прызначалі адказных людзей і на свой погляд фарміравалі пары. Пасля ладзілі вось гэтыя жартаўлівыя вянчанні, падчас якіх фактычна выконваліся тыя самыя дзеянні, якія на сапраўдным вяселлі. Яны не мелі ніякай юрыдычнай моцы, але яны сведчылі пра прыхільнасць маладых людзей адно да аднаго. Усё ж  час ад часу купальскія пары ўлічваліся. Ці можна параўноўваць 14 Лютага і Купалле? Я не стаў бы гэта параўноўваць, розныя святы, рознае паходжанне, сэнсы. Але ў нашай традыцыі мы можам разглядаць Купалле як свята кахання.
Добрый день! Знаю, что славяне весной праздновали Ляльник. Можете немного рассказать о традиции празднования и, главное, как они выбирали самую красивую девушку. Судьи кто?)
Анна (Гродно)

Дзякую за пытанне. Свята Ляльнік згадваецца, але ёсць пэўныя пытанні да гэтага святкавання, ці было яно сапраўды. Самае класічнае апісанне пакінуў Павел Шпілеўскі, які жыў у сярэдзіне XIX стагоддзя. Ён шмат напісаў пра святы, дахрысціянскія ўяўленні, вобразы багоў, але даследчыкі адзначаюць, што шмат чаго Шпілеўскі прыдумаў. Ён браў сапраўдныя народныя святы, вобразы, але шмат дадумваў. Чытаецца гэта цікава, захапляльна. Узгадвае Шпілеўскі і Ляльнік. Адкуль узнік гэты вобраз? Ёсць веснавыя спевы, дзе пасля кожнага радка згадваецца Ляля, Лёля, Леля, Лада. У XVII стагоддзі многія аўтары пачыналі з гэтых спеўных рэфрэнаў выводзіць вобразы нейкіх міфалагічных персанажаў. Так з'явілася багіня Лада, Ляля. Адкуль Ляльнік? Была такая багіня Ляля, якая была апякункай маладых дзяўчат. Паўтаруся, што сучасныя даследчыкі ставяць пад сумненне, што такі персанаж існаваў, што такое свята было. Але ж Шпілеўскі апісанне ўзяў не з паветра, ён грунтаваўся на рэальным святкаванні.  Гэтыя звычаі былі вядомыя як падчас веснавых святаў, так і на Купалле, таму мы можам два пытанні аб'яднаць. Была такая працэдура: выбіралася нейкая дзяўчына, разам з незамужнімі сяброўкамі яны ішлі ў лес, завівалі вянкі, вадзілі карагоды вакол гэтай дзяўчыны і спявалі. Пасля абраная дзяўчына раздавала вянкі і ў залежнасці ад таго, як гэты вянок выглядае, рабілася варажба пра далейшы лёс. Хацелася б падкрэсліць, што выбіралася не самая прыгожая, былі іншыя параметры, кшталту таго, хто самы актыўны ці ў каго самая доўгая каса. Розныя былі чыннікі. Падобным чынам выбіралася Вясна, калі гукалі вясну, таксама выбіралі дзяўчыну, якая ўвасабляла сабой вясну. Вакол гэтай дзяўчыны таксама вадзілі карагоды, яе ўшаноўвалі таксама, нібыта яна яе прынесла. Такім чынам на Купалле выбіралі Русалку. Упрыгожвалі яе раслінамі, кветкамі. Які яшчэ быў фактар, каб абраць дзяўчыну? Напрыклад, на Гомельшчыне этнограф Еўдакім Раманаў зафіксаваў, што выбіралі найсмялейшую дзяўчыну. У многіх рэгіёнах дзяўчыну, якая выконвала ролю Купалкі, распраналі цалкам і ўпрыгожвалі кветкамі. Не ў кожнай дзяўчыны будзе смеласць на гэта. Яе цалкам хавалі ў зеляніне, але пасля гэта зеляніна разрывалася, і гэтую зеляніну людзі забіралі з сабой, яна лічылася абярэгам у гаспадарцы, а дзяўчыну бачылі голай усе, таму выбіралася найсмялейшая. 

Правда ли, что купальское время характеризовалось свободными нравами? В том числе и то, что близкие отношения могли спровоцировать женщины?
Михаил (Неизвестно)

Гэта праўда. Але адразу трэба падкрэсліць, што свабодныя норавы, разбэшчанасць, як часта гэта падаецца ў сучасных артыкулах, у літаратуры, гэта перабольшванне. Усе дзеянні рэгламентаваліся звычаёвым правам, грамадой. Менавіта Купалле нават у XIX - пачатку XX стагоддзя пра гэта ўзгадвалі, што такія выхады за межы прынятых норм сапраўды існавалі. І жанчыны маглі правакаваць на вольныя адносіны і наадварот мужчыны жанчын. Пра гэта шмат спяваецца ў купальскіх песнях. Вельмі часта ёсць вобраз, калі рвецца вянок, ці хлопец здабывае вянок, ці рвецца фартух і гэтак далей. Вяселлі граліся пасля Купалля. Часта нараджаліся і дзеці пасля гэтага, але пры гэтым грамада не так асуджала, калі б гэта дзіця нарадзілася ў іншы час. Па-іншаму на гэта глядзелі. Калі мы паглядзім на сакавіцкія песні Гукання вясны, часта ёсць сюжэт, калі спяваецца, як дзяўчына нараджае, сын у яе маленькі. Гэта спявалася з сярэдзіны сакавіка, свята Благавешчанне. І калі мы адкруцім 9 месяцаў назад, тэрмін цяжарнасці, мы атрымліваем, што гэта Купалле. У гэты час, паводле народных прыкмет, прылятае бусел, а бусел, як вядома, прыносіць дзяцей. Гэта ўсё звязана. 

Скажите, а лично вы занимаетесь реставрацией и реанимацией наших языческих обрядов? На что делаете акцент?

Дзякую за пытанне. Асабіста я ў гэтым сэнсе займаюся. Я не магу назваць гэта рэстаўрацыяй ці рэанімацыяй. Такой мэты не стаўлю. Я святкую нашы традыцыйныя народныя святы незалежна ад таго, маюць яны язычніцкія карані ці народныя хрысціянскія. Я асабіста прытрымліваюся святкавання ўсяго народнага календара - Купалля, Каляд, Гуканне вясны, Багач восенню, Масленіца, Дзяды, Радаўніца. Асноўныя святкаванні стараюся не прапускаць. Часта мы разам з сябрамі выязджаем у вёску, дзе далучаемся да святкавання мясцовых жыхароў. Мы і даследуем, і назіраем.

Ведущая: А кто-нибудь может к вам присоединиться?

Д. Скварчэўскі: Тэарэтычна гэта магчыма. Часам робяцца абвесткі і пра каледаванне, Купалле.

Ведущая: А где смотреть информацию?

Д. Скварчэўскі: Гэта сяброўскае асяроддзе, таму неафіцыйнае мерапрыемства. Калі мяне адшукаць у сацыяльных сетках, я магу дапамагчы. Гэта самы верны спосаб атрымаць дадзеную інфармацыю.

Я святкую Купалле ў Чэрвені. Каля няма магчымасці выехаць у вёску, пад Мінскам ёсць музей народнай архітэктуры і побыту - Строчыцы. Там святкуюцца амаль усе народныя святы. Ёсць іншыя музеі, студэнцкае этнаграфічнае таварыства ладзіць святы традыцыйнага календара, у тым ліку Купалле, Багач, калядуюць і ў Мінску, і ў Вязынцы ў музеі Купалы. Ёсць сайт студэнцкага этнаграфічнага таварыства, там публікуюцца ўсе абвесткі, куды можна трапіць.   

Насколько сегодня популярны у белорусов стародавние праздники? Мне кажется, все как-то больше отмечают западные — Хэллоуин, день святого Патрика…

Пытанне досыць суб'ектыўнае. Я не ведаю, ці хтосьці падлічваў, колькі людзей святкуюць традыцыйныя беларускія святы, колькі святкуюць запазычаныя заходнія. Так, мы можам казаць пра тое, што ў нас час глабалізацыі, Інтэрнэту, калі мода дыктуе свае правілы, гэтыя святы, якія тут узгадваюцца, Хэлоўін, святога Патрыка, сапраўды набіраюць абароты. Тым не менш, на мой погляд, па сваіх маштабах яны саступаюць святкаванням народных святаў. Але гэта ў пэўнай ступені і трывожны сігнал, калі моладзь звяртае ўвагу на замежныя святы, але не звяртае ўвагі на нашы Каляды. Хэлоўін - насамрэч, такое сумнае свята, калі параўноўваць з нашымі Калядамі. Наконт тых жа масак, разнастайных дзеянняў, у тым ліку і страшных масак, на Каляды таксама падобна апраналіся. Пытанне ў тым, каб зрабіць нашы святы больш папулярнымі, зразумелымі, моладзі растлумачыць, адзін раз паказаць, але паказаць якасна. Гэта вельмі цікава - хадзіць калядаваць. Не проста так прыйсці з пакетам: "Каляда, Каляда! Дайце два!". А калі вось з маскамі, разгарнуць тое дзеянне, якое было, вядома, гэта будзе вельмі цікава. І яшчэ гэта прыбытковая справа. 

У белорусов уникальная мифология. Я помню, как в школе мы изучали божков — Зюзю, Тётю, Лялечку. Нам говорили, что их больше не найти ни в одной славянской мифологии. Правда ли это? И можете рассказать про обряды, связанные с почитанием этих божков?
Мария (Неизвестно)

Сапраўды, гэтых персанажаў мы не знойдзем ні ў адной славянскай міфалогіі, больш за тое, мы іх не знойдзем і ў беларускай міфалогіі. Іх няма. Яшчэ раз хацелася б звярнуцца да асобы Паўла Шпілеўскага - усе гэтыя персанажы з'явіліся дзякуючы Паўлу Шпілеўскаму, які пісаў пад псеўданімам Драўлянскі. І з сярэдзіны XIX стагоддзя амаль кожная кніга па міфалогіі паўтарае гэтых персанажаў, хаця яшчэ сучаснікі Шпілеўскага, напрыклад, вядомы лінгвіст Насовіч, пісаў, што Шпілеўскі прыдумаў, няма такіх персанажаў. І з часоў Шпілеўскага ніводны персанаж не быў зафіксаваны этнографамі, таму гэта прыклад так званай кабінетнай міфалогіі. І гэта настолькі ўдалы прыклад, што ён стаў класічным, акадэмічным і дагэтуль сапраўды вывучаецца ў школах. Пра асобу Шпілеўскага скажу, што гэта фальсіфікатар, але настолькі таленавіты, настолькі добра ведаў народныя традыці, што здолеў зрабіць гэты фальсіфікат вельмі набліжаным да народнай культуры. Адкуль з'явіліся гэтыя імёны? Ён проста браў некаторыя дыялектныя словы, дапрацоўваў, браў рэальныя вобразы, якія ведала беларуская міфалогія. Вось як Зюзя з'явіўся? Насамрэч ёсць слова "зюзя", яно было звязана з тэрмінам "змерзнуць", а персанажа такога не было. Быў такі персанаж Мароз, Дзед Мароз. Дзед Мароз - гэта цалкам міфалагічны беларускі персанаж. Шпілеўскі ўзяў гэты вобраз Мароза, дадаў некаторыя акалічнасці, як тое, што ён трымаў булаву ў руцэ, хадзіў босы, і прыдумаў яму імя Зюзя, а ўсё астатняе проста спісаў з гэтага Мароза. Менавіта самога персанажа Зюзі не было, як і тых іншых.  

Какие из древних славянских ритуалов дошли до наших дней? Как мы их сейчас проводим?
Виолетта (Неизвестно)
Пытанне шырокае. Але калі мы гаворым пра Купалле – фактычна ўсе старажытныя абрады, рытуалы, якія мы ведаем, паходзяць да хрысціянскіх часоў. Новыя элементы - гэта, калі пачынаецца песня, узгадваюцца імёны і звароты да хрысціянскіх святых. Гэта правіла наведвання купальскім ранкам царквы.  Усе астатнія народныя звязаныя з варажбой, вогнішчам, сустрэчай сонца – гэта ўсё мае хрысціянскія карані.
Расскажите, пожалуйста, о традиционных белорусских свадебных традициях. Правда ли, что праздновать свадьбу в два дня — это как раз идет из тех языческих времен?
Вероника (Неизвестно)
Дзякуй за пытанне. Пра беларускае вяселле і традыцыі можна распавядаць шмат гадзін, бо вяселле святкавалася не толькі  два дні. У традыцыйным вяселлі цыкл расцягваўся ледзь не на месяц. Гэта вельмі складаны працэс, які пачынаўся ад моманту выбару нявесты, сватаўства, запоін. У традыцыйнай культуры размяжоўвалі паняцці вянчанне і вяселле. Вянчанне  - гэта была афіцыйная працэдура, але для традыцыйнай вясковай грамады больш важна было рабіць вяселле, бо вяселле - гэта ўжо благаслаўленне з боку грамадства і грамады, як  з боку жаніха, так і з боку нявесты. А вянчанне - гэта неабходная працэдура, як цяпер у ЗАГСе. Вянчанне і вяселле маглі адзначацца у розныя дні, з розніцай у тыдзень ці два, пры гэтым нават калі маладыя абвянчаліся, а вяселле было праз тыдзень,  ім забаранялі жыць разам. Для менавіта грамады гэта было несапраўдна. Мужам і жонкай яны станавіліся толькі пасля таго, як адбудзецца вось гэтая вяселле.
А можете ли вы назвать обычаи или обряды, которые стоит возродить?
Екатерина (Неизвестно)
Гэта пытанне філасоўскае. Звычаі узнікаюць не проста так. Часам грамада іх сама аднаўляе. Захоўваецца тое, што людзям важна на гістарычным этапе. Таму часам узнікае пытанне, ці варта ўвогулле старое адраджаць. Хожа і не. На мой погляд трэба падтрымліваць тое, што існуе, і што можа знікнуць. Напрыклад, моладзь з’езжае з вескі, застаецца ў гарадах і не патрымлівае традыціі. Вось гэта праблема. Есць і добрыя прыклады адраждэння традыціі – гэта калядны абрад “Цары”, які адзначаецца ў вескі  Семежава Капыльскага раена. Гэты абрад унесены ў спіс культурнай спадчыны ЮНЭСКА.
Сейчас в моду входят вышиванки. На мой взгляд – это отлично. Вот только многие носят их совершенно бездумно, даже не интересуясь, что символизирует собой тот или иной орнамент. Как вы относитесь к подобной «безграмотности» белорусов и, может, посоветуете источники, где будет представлена хорошая и достоверная информация о традиционных орнаментах.
Ольга (Неизвестно)

Дзякуй за пытанне. Пытанне цікавае і актуальнае, балючае менавіта для прадстаўнікоў акадэмічнай прафесійнай супольнасці. Сапраўды гэтыя вышыванкі, якія сёння выкарыстоўваюцца, прадаюцца, з пазіцыі этнаграфіі, традыцыйнай культуры яны ўсё ж бязграматныя. Не заўсёды, ёсць добрыя прыклады, але ў сваёй большасці яны змяшчаюць памылкі. Распаўсюджаны так званыя алфавіты арнаментаў, азбука арнаментаў, дзе нам паказваюць нейкі сімвал з подпісам. На самай справе гэтыя сімвалы да подпісаў не маюць ніякіх значэнняў. Такіх назваў арнаментаў, такіх тлумачэнняў не існавала. Зразумела, чаму гэта робіцца - мала хто будзе чытаць вялікія навуковыя артыкулы, дзе будзе дакладна ўсё тлумачыцца. Гэтыя тлумаэчнні даволі складаныя, цяжкія для ўспрымання. Таму прасцей зрабіць аналогію, што нам нагадвае, што адкуль. Папулярная зараз кніжка "Беларускі арнамент" Міхаіла Кацара. Адтуль ідзе на 80 % гэтых прынтаў, арнаментаў. Як адзначаюць многія сучасныя даследчыкі, Кацар. як і Шпілеўскі, шмат чаго дадумаў. Таму з тэмамі вышыванак трэба быць асцярожнымі. Часам заўважаю, ідзе моладзь - вышыванкі, кашулі, выглядае прыгожа. Ідзе хлопец, а ў яго арнамент з жаночай кашулі, прычым жанчыны, якая ў шлюбе і ўжо нарадзіла. Гэта няправільна. Як і ў свой час дзяўчаты носяць мужчынскія арнаменты. Гэта можа выправіцца адным шляхам - кансультацыя з прафесіяналам. Хачу звярнуцца да вытворцаў вышыванак - можа не займайцеся фантазіямі, звяртайцеся да прафесіяналаў, этнографаў. якія з задавальненнем вам дапамогуць, параяць, складуць узор арнаменту для жанчын і мужчын, для рознага ўзросту. Да каго можна звяртацца? Я ўжо сёння згадваў студэнцкае этнаграфічнае таварыства. Яны як раз займаюцца вялікай асветніцкай дзейнасцю ў галіне беларускай этнаграфіі. Дарэчы, яна мае статус эксперта пры ЮНЕСКА. Я ведаю, што многія вытворцы вышыванак прыходзяць да іх і атрымліваюць дапамогу. Ёсць навуковая літаратура. Можна прыгадаць Вольгу Лабачэўскую, аўтара, якая на вышэйшым узроўні займаецца арнаментам. Яе кніжкі ёсць практычна ў кожнай краме. Вялікую ўвагу арнаментам надае Веткаўскі музей народнай творчасці, у прыватнасці, Галіна Нячаева. На сайце музея выкладзены электронныя версіі артыкулаў, кніг. Можа там пачытаць. Інфармацыю знайсці можна, галоўнае - звяртацца да спецыялістаў. 

Дык ўсё ж такі ў Купалля ёсць канткрэтная дата святкавання? Якія самы "настаяшчы" Купальскі дзень? Калі ў гэтую ноч размаўляюць дрэвы, то напэўна размаўляюць усе істоты, у тым ліку і пчолы. Ці вядома што небудзь пра пчол на Купалле?
Іван (Бараўляны)

Сапраўды, вядомы на Купалле звычай, звязаны з пчоламі. Напрыклад, у вёсцы Раеўшчына Маладзечанскага раёна купальскае вогнішча складвалі са старых вулляў, іх спальвалі, каб на гэты год і ў будучыні пчолы вадзіліся і быў мёд. Бо мёд, воск былі каштоўнымі прадуктамі на той час, вельмі дарагімі, іх карысталі як лекі, і на гандаль ішлі. Таму быў такі вось лакальны абрад. Калі казаць пра настаяшчую дату святкавання, як я казаў, правільна будзе і так, і так. Але калі звяртацца да старажытнасці, то варта ўзгадаць, што Купалле - свята сонцастаяння. І мы ўсе ведаем, што сонцастаянне наша - гэта 20-21 чэрвеня. Менавіта ў гэтую дату і адзначалася раней Купалле. Для сучаснага чалавека дзень сонцастаянная – гэта адзін дзень, мы гэта ведаем з астраноміі; а для людзей мінулага розніца паміж 19 і 23 чэрвеня, калі даўжныя ночы адрозніваецаа на некалькі секунд, была нязначная. Таму сонцастаянне для нашых продкаў быў не дзень, а цэлы перыяд, які цягнуўся тыдзень, можа, і болей. Ёсць этнаграфічныя звесткі, што святкаванне магло адбывацца некалькі разоў, сёння ў адной вёсцы, заўтра ў іншай. Тым больш што свята залежала ад назірання за Сонцам, добра, калі на небе не было хмараў, а так вызначалі вельмі прыблізна момант ,калі яно не змяняла свайго становішча адносна гледача з Зямлі. Калі паглядзець на гістарычныя крыніцы XVI стагоддзя, можна прыгадаць хроніку Мацея Стрыкоўскага, у ёй узгадвае, што нашыя продкі адзначалі вялікае купальскае святкаванне ў перыяд з 25 мая па 23 чэрвеня. Тут мы бачым вельмі вялікі перыяд. Калі паглядзець на XIX, XX, XXI стагоддзі, то мы пабачым, што ў гэты час ідэальна ўпісваюцца тры народныя святы: Троіца-Сёмуха, Русальны тыдзень, Купалле. Калі паглядзець на тыя абрады, звычаі, сэнсы, сімволіку, вобразы, якія выкарыстоўваюцца падчас святкавання, то мы заўважым вялікае падабенства і аналогію. Некаторыя абрады перацякаюць з Троіцы на Русальны тыдзень, з Русальнага тыдня на Купалле. У многіх мясцовасцях на Купалле ладзілі праводзіны русалы. Гэта гаворыць пра тое, што існаваў адзіны святочны цыкл, які пачынаўся ў канцы вясны і цягнуўся да сярэдзіны чэрвеня. А ў некаторых мясцовасцях кажуць, што купальскія песні можно спяваць да свята Пятро. Эта фактычна 12 ліпеня, калі глядзець на праваслаўны каляндар. Вось такі вялікі перыяд атрымліваецца, у які можна святкаваць.

Смотреть еще