Тэлелядоўня з дабраякаснымі прадуктамі

12.03.2005
"Культура", 12 сакавіка 2005 г.


І ў нас, і ва ўсім свеце тэлебачанне вельмі часта называюць "агменем інфекцыі" размаітых маральных хвароб, з якімі сутыкнулася сучаснае грамадства. Паколькі падобная крытыка зазвычай мае аднавектарны характар, дзеля справядлівасці варта пачуць таксама і алібі падвержанай ёй сацыяльнай з'явы, схаванай па той бок "блакітнага экрана". З'явы, якую мы любім бэсціць і падвяргаць абструкцыі, але пры гэтым усё адно карыстаемся з яе выгодаў. Таму Галоўны дырэктар Галоўнай дырэкцыі ліцэнзійных праграм і кінапаказу Белдзяржтэлерадыёкампаніі Канстанцін ВАРАБ'ЁЎ мусіў адказваць не столькі ўласна за сваю працу, колькі за прафесію наогул. Думаецца, ягоныя разважанні адносна характару ўздзеяння тых фільмаў, што паказваюцца з тэлеэкрана, на рэальнае жыццё, прывядзе чытачоў прынамсі да адной высновы: усё не так проста, як магло б падавацца.

- Ці тэлебачанне вінаватае?
- У пэўнай меры, яно, неаспрэчна, вінаватае. Сапраўды, на тэлебачанні (прынамсі, на некаторых каналах) дамінуюць фільмы не вельмі высокіх, а часам і проста сумнеўных мастацкіх вартасцей, дзе гвалт стаецца асноўным сюжэтным стрыжнем, на які націнаюцца ўсе персанажы і падзеі. Але не варта перакладаць на яго ўсю віну. Калі чалавек выгадаваўся маральна або інтэлектуальна непаўнавартасным, першапрычыну гэтай трагедыі варта шукаць зусім не ў тэлебачанні. Чамусь мы забываем, што ёсць фактары ўплыву куды важнейшыя: сям'я, школа, асяроддзе...
Так, на нас ускладзена вялікая адказнасць за маральнае здароўе нацыі - і мы яе ўсведамляем. Тэлебачанне гатовае дапамагчы школе і сям'і фарміраваць высокамаральныя асобы, выхоўваць добрых грамадзянаў. Аднак адказваць за памылкі сямейнага выхавання і пралікі педагогаў мы не можам.

- Але ці не з'яўляецца гвалт на экране правобразам і натхняльнікам гвалту ў рэальным жыцці?
- Гэта складанае пытанне. У матывацыі "экранны гвалт - жыццё" адсутнічае прамая залежнасць. На вялікі жаль, грунтоўныя псіхалагічныя даследаванні тут пакуль адстаюць ад эмацыйных ацэнак, і "віна" экраннага гвалту адназначна не даказаная. Прыкладам, ёсць гіпотэза, паводле якой яго можна лічыць асаблівай формай сублімацыі і нейтралізацыі агрэсіі. Згодна з некаторымі даследаваннямі, дэманстрацыя сцэн гвалту мае катарсічны характар і вядзе да аслаблення агрэсіўнасці ды знікнення эмацыйнага напружання. Вядома, гэта зусім не здымае пытання адносна ўзроставых абмежаванняў і праблемы розных мадальнасцей успрыяцця гвалту.
I яшчэ. На вялікі жаль, шмат хто не бачыць розніцы паміж паняццямі "гвалт і жорсткасць", "культ гвалту і жорсткасці" ды "прапаганда культу гвалту і жорсткасці". Мяне вельмі абурае, калі людзі, зусім не абазнаныя ў дадзенай праблематыцы (і гвалту як феномену, і ўласна кіно), раптам ускладаюць на сябе функцыі суддзі ды настаўніка. Тым болей, у кожнага ёсць сваё ўяўленне пра гвалт. Яно залежыць ад характару, жыццёвага досведу, ведаў... I калі строга падыходзіць да справы, дык забараніць трэба нават "мульцяшкі" а-ля "Ну, погоди!". Бо там таксама прысутнічае псіхалагічны гвалт. Я не кажу ўжо наконт фільмаў пра вайну - у тым ліку, і цудоўных стужак, знятых класікамі савецкага кінематографа.
Да таго ж, сама прырода тэлебачання спрашчае кантэкст экраннай жорсткасці - хаця б нават праз такую з'яву, як запінг. Трымаючы ў руцэ пульт, наш сучаснік актыўна ціскае на пімпачкі, і трапляючы на сцэну, калі хтосьці ў кагосьці страляе, ён фармуе меркаванне, нібы больш нічога па тэлевізары і не паказваюць. Хаця, магчыма, гэта адзіны такі эпізод ва ўсім фільме. Вырваны з кантэксту, ён лёгка губляе сэнс, і любая высокамастацкая стужка (якую можна належна ацаніць адно паглядзеўшы ад "цітраў да цітраў") далучаецца да шэрагу банальных "стралялак".

- I тым не менш, неаспрэчна тое, што гвалту на экране сапраўды багата...
- Даследчыкі ўжо знайшлі таму прычыны. Гвалт - гэта канстытутыўны элемент жанру "экшн", а менавіта ён у большай меры, як усе іншыя (прыкладам, меладрама ці нават камедыя), адпавядае прыродзе тэлебачання, яго тэмпу, рытму, танальнасці. Хочам мы таго ці не, але герой баевіка тут выйграе ў Таркоўскага альбо Бергмана.
Іншая справа, што "Крымінальнае чытво" Таранціна альбо "Узвод" Стоўна - гэта трошачкі іншае кіно, ніж амерыканскія або ганконгаўскія баевікі класа В, стваральнікі якіх не могуць завабіць гледача нічым, апрача мора крыві, што абмывае горы трупаў. Такім фільмам трэба, ставіць рашучы заслон - бо нічому добраму яны дакладна не навучаць. Менавіта гэтак мы і робім.
У кіно з элементамі гвалту багата жанраў і, галоўнае, багата ўзроўняў мастацкасці. Ды і сам экранны гвалт зазвычай мае гуманістычны пафас і адлюстроўвае спрадвечную тэму змагання дабра са злом. Пытанне хіба ў тым, наколькі стваральнікам фільма ўдалося гэты пафас выявіць - праз іх талент ды валоданне мовай кіно. Ці была такая задача для іх галоўнай альбо іх праца падпарадкоўвалася камерцыйным матывацыям?
Нярэдка сцэны гвалту прысутнічаюць у высокамастацкім творы дзеля таго, каб адлюстраваць трагічную праўду жыцця. "Механічны апельсін", "Прыроджаныя забойцы", "Апакаліпсіс сёння" - або, скажам, "Банды Нью-Ёрка" (дарэчы, сусветная тэлепрэм'ера гэтага фільма прайшла на Першым нацыянальным тэлеканале), - гэта разнажанравыя кінадаследаванні на тэму гвалту, яго эстэтыкі, сацыялогіі і псіхалогіі. Дык няўжо вы мяркуеце, што іх не варта паказваць па талебачанні?

- I тым не менш, у гісторыі кіно багата дужа супярэчлівых з'яваў. 3 аднаго боку, "Сало" Пазаліні да класа В не прыналежыць, а з другога... наўрад ці вы яго прапануеце гледачам.
- Менавіта дзеля вырашэння падобных складаных задач і існуе Дзяржаўны рэгістр кінавідэафільмаў і кінавідэапраграм. Ён дае даходлівыя і абгрунтаваныя рэкамендацыі адносна таго, што можна пускаць на экран і ў які час. Магу вас запэўніць - там няма пазіцыі "ўсё забараніць". Наадварот, падыход вельмі ўзважаны, і рэакцыю "от ворот поворот" выклікаюць толькі тыя фільмы, якіх сапраўды не павінна быць на каналах грамадскага тэлебачання.
Наяўнасць прафесіяналаў, здатных комлексна, з выкарыстаннем разнастайнага навуковага вопыту вырашыць гэтую праблему, палягчае нашу працу. Іншая справа, што ў краіне вельмі шмат расійскага тэлебачання. А ў суседзяў стаўленне да гвалту і эротыкі куды мякчэйшае, і тая стужка, якая, паводле нашых нормаў, павінна ісці пасля адзінаццаці вечара, там можа дэманстравацца з самай раніцы. Хаця лічу, у гэты час і спрэс да ночы тэлепраграма павінна быць разлічаная на ўсю сям'ю.
Калі ўсе тэлеканалы, якія існуюць у нашай краіне, будуць адпавядаць стандартам Дзяржрэгістра, тады адносна дабраякаснага ўплыву "блакітнага экрана" на здароўе нацыі не варта будзе хвалявацца, а добрых фільмаў адно паболее.

- Эпапея са стужкай "Горад бога" нядаўна працягнулася - пасля таго, як фільм з'явіўся быў у праграме аднаго з беларускіх тэлеканалаў (дарэчы, у начны час), але быў заменены ці не ў апошні момант.
- Так, я разумею, што гэтаму кіно не адмовіш у пэўных вартасцях. Але навошта на эфірных каналах дэманстраваць фільмы, дзе маленькія дзеці стаюцца забойцамі? А начны паказ яшчэ не значыць, што стужку не ўбачыць хлапчук з неакрэплай псіхікай. Гэта фестывальнае кіно, прызначанае для падрыхтаванай публікі, а зусім не для неабсяжнай тэлеаўдыторыі. Таму пазіцыя Дзяржрэгістра не выклікае ў мяне ніякіх унутраных пярэчанняў.
Неаспрэчна, што разуменне гвалту вельмі суб'ектыўнае. Хтосьці жахнецца адно толькі гуку стрэлу, а кагосьці не перасмыкне, калі ён убачыць сцэну крывавага забойства. Таму яшчэ раз падкрэслю - тут вельмі важная роля трацейскага суддзі.

- Нехга лічыць, што тэлебачанне мусіць перадусім выхоўваць, нехта настойвае на забаўляльным характары гэтай з'явы. I, здаецца, абодва яны маюць рацыю...
- Баланс тут знайсці можна. Адно што, дзеля гэтага трэба мець прафесіяналізм, дасведчанасць і здаровы глузд. Кіно на тэлебачанні павінны займацца выключна прафесіяналы, якія ведаюць яго тэорыю, практыку ды сусветны досвед. I таму я бачу вялікую праблему ў тым, што такіх кадраў на Беларусі моцна бракуе - іх можна пералічыць па пальцах адной рукі. Прафесіянал мусіць ведаць дзесяткі тысяч фільмаў ды разумець масу нюансаў звязаных з тэхналогіяй праграмавання кінапаказу на тэлебачанні.
Пра сваю каманду я магу сказаць толькі добрае. У нашай дырэкцыі ёсць добрыя спецыялісты і па дакументальным, і па фестывальным, і па жанравым кіно. Ды, лічу, я і сам не абыяк абазнаны ў кінематографе - без лішняй сціпласці.

- Ці ёсць нейкі сістэматычны падыход да адбору фільмаў у вашай дырэкцыі? I ці ўлічаныя там пытанні маралі?
- Вядома. Мы распрацавалі Канцэпцьпо кінапаказу Белдзяржтэлерадыёкампаніі - дакумент, які не мае аналагаў на Беларусі. У яго аснове жанравыя і тэматычныя прыхільнасці розных мэтавых і ўзроставых груп аўдыторыі, папулярызацыя нацыянальнага кінематографа і лепшых узораў сусветнага кінамастацтва. Вызначаныя там і прыярытэтныя крытэрыі адбору фільмаў - у прыватнасці, гэта іх здольнасць станоўча паўплываць на фармаванне інтэлектуальна развітай і духоўна багатай асобы.
На сёння мы свядома абдзяляем увагай цэлыя жанры, што апрыёры прадугледжваюць гвалт. Вы не пабачыце на каналах БТ фільмаў жахаў эротыкі. Думаю, гэта тыя стужкі, якія ахвочыя дарослыя павінны глядзець па відэа ў той час, калі іх дзеці ўжо спяць. Мы - нацыянальны канал, і таму павінны трымаць планку.

- Але ж пералічаных вамі крытэрыяў недасгаткова. Нуднае кіно ніколі не паўплывае на развіццё асобы - бо яго папросту ніхто не будзе глядзець.
- Знакі якасці фільма вядомыя. Гэта знаныя акцёры і рэжысёры, вялікія касавыя зборы, прызы міжнародных кінафестываляў. Мы стараемся, каб менавіта гэткія стужкі дамінавалі ў нашым эфіры. Але таксама вялікай увагай надзяляем і старое беларускае ды савецкае кіно, цудоўныя ўзоры якога ніколі не страцяць актуальнасці. Мы паказваем такіх фільмаў больш як хто - у нас нават заключаная адмысловая дамова з "Масфільмам". I трохі нечаканым для мяне было тое, што гэтыя творы запатрабаваныя маладым пакаленнем - мы атрымліваем багата добрых водгукаў. Хаця шмат хто мяркуе, нібы моладзі трэба падаваць адно стужкі, датаваныя 2005 годам.
Добры тэлеканал можна параўнаць з лядоўняй - там кожны можа знайсці сабе штосьці да густу. Таму ў нас ёсць і фільмы "не для ўсіх", і жанравыя стужкі для шырокіх масаў, стужкі для сямейнага прагляду і кіно для дарослых. Выбар не залежыць ад нашых уласных упадабанняў: маўляў падчас меладрамаў я засынаю, і таму іх не будзе.
На тэлебачанні павінна быць кіно самых розных жанраў на любы густ, для ўсіх пакаленняў. Але не павінна быць кепскага кіно. Бо менавіта градацыя фільмаў на добрыя і кепскія найважнейшая.

Гутарыў Ілля СВІРЫН.